Viết về chiến tranh – một cách neo giữ ký ức lương thiện

Thời tiểu thuyết lên ngôi

Tiểu thuyết luôn được quan niệm là thể loại nòng cốt, thước đo “sức khỏe” của một nền văn chương cường tráng, phát triển bền vững. Sinh thời, nhà văn Nguyễn Huy Thiệp đã viết về “Thời của tiểu thuyết”, được cảm nhận như là hiện thực cùng với truyện ngắn tạo nên “mặt tiền” của văn chương đổi mới (từ 1986). Gần đây, tiểu thuyết vẫn có vai trò thống ngự trên văn đàn. Mảng tiểu thuyết chiến tranh vẫn “bắt mắt” độc giả ngày nay vốn thông minh, khó tính và ít dư dật thời gian nhàn rỗi. Nhưng nếu có tiểu thuyết hay họ vẫn không quay lưng, trái lại có khi vồ vập hơn so với các thể văn khác. Tôi nghĩ, có thể chọn một số cuốn tiểu thuyết viết về chiến tranh tiêu biểu xuất bản gần đây để giới thiệu với quý vị: Đỉnh cao hoang vắng (2016) của Khuất Quang Thụy, Lời nguyện cầu cho những linh hồn phiêu dạt (2021) của Đoàn Tuấn, Suối Cọp (2021) của Hữu Ước, Hương (2022) của Nguyễn Thụy Kha, Vùng biên không yên tĩnh (2022) của Thương Hà, Từ giờ thứ sáu đến giờ thứ chín (2023) của Nguyễn Một, Tình yêu vĩnh cửu (2023) của Trần Thiên Hương, Bình minh phía trước (2023) của Nguyễn Trọng Luân, Những người lính chiến (2024) của Vũ Quốc Khánh, Thanh xuân như cỏ (2024) của Lê Hoài Nam, Khúc ca người lính (2024) của Nguyễn Trọng Tân, Huyền diệu tình người (2025) và Hai chồng (2025) của Hoàng Dự,...

Một số tiểu thuyết xuất bản gần đây về đề tài chiến tranh cách mạng

Viết tinh thần hòa giải, hòa hợp dân tộc

Hương của Nguyễn Thụy Kha là một hiện tượng xuất bản và văn chương khi sách được NXB Chính trị quốc gia Sự thật in lần đầu 2500 bản (trong số đó dành 1000 bản chuyển tới tay độc giả xa Tổ quốc, dành nhiều đến Việt kiều ở Mỹ). Cốt lõi của tiểu thuyết đáng đọc này là viết tinh thần hòa giải, hòa hợp dân tộc vốn là truyền thống lâu đời của dân tộc Việt Nam “Lấy đại nghĩa thắng hung tàn/ Lấy chí nhân thay cường bạo” (Nguyễn Trãi).

Tiểu thuyết "Hương" của Nguyễn Thụy Kha, NXB Chính trị quốc gia Sự thật

Tuy nhiên, câu chuyện tình tay ba giữa Lĩnh (chiến sỹ Giải phóng) - Hương (cô gái đẹp người tốt tính) ở vùng tranh chấp Quảng Trị mùa hè đỏ lửa 1972 và Bao (bác sỹ trong Quân lực Sài Gòn), sẽ biến thành “ngôn tình” nếu tác giả nghiêng về câu khách. Không thể phủ nhận tính chất lâm ly, kỳ thú của mối tình tay ba giữa những người không cùng chiến tuyến trong khói lửa chiến tranh khốc liệt vẫn cứ dành thời gian có thể để sống, để yêu như những con người bình thường bằng xương bằng thịt. Ai nói “đại bác nổ thì họa mi ngừng hót (?!). Tình yêu giữa Lĩnh và Hương đã đơm hoa kết trái (sinh hạ con gái, đặt tên Thơm). Nhưng chiến tranh đã chia lìa số phận của họ. Hương lưu lạc vào tận Sài Gòn rồi gặp Bao, được anh cưu mang chở che đến mẹ tròn con vuông. Sau chiến tranh một gia đình nhỏ Hương - con gái (Thơm) - Bao sang định cư ở xứ sở cờ hoa. Hương sau lâm bệnh và mất ở nơi đất khách quê người. Mấy chục năm sau ngẫu nhiên Lĩnh gặp lại con gái mình trên đất Mỹ. Cuộc đoàn tụ cha con diễn ra, mới phát lộ sự thật giúp Thơm hiểu chân tơ kẽ tóc về cha đẻ và cha nuôi của mình.

Một cái kết có hậu theo truyền thống tâm lý, tình cảm của người Việt. Bản thân tác giả là người lính trải qua lửa đỏ và nước lạnh nơi chiến trận nên viết chiến tranh, với độ lùi thời gian gần 50 năm, đã tự tại và tự tin ca ngợi tình người, tính người như nó vốn có - “Những gì gần gũi với con người đều không xa lạ với tôi”.

Tiểu thuyết "Giờ thứ sáu đến giờ thứ chín" của Nguyễn Một

Giờ thứ sáu đến giờ thứ chín của Nguyễn Một cũng viết chiến tranh nương theo tinh thần hòa giải, hòa hợp dân tộc. Nhưng rõ ràng phong cách và bút pháp gây cấn, quyết liệt hơn, sắc bén hơn, ám ảnh hơn. Tác giả viết về “mặt sau của tấm huy chương”, nên chiến tranh được lột tả như dưới thanh thiên bạch nhật - sự hủy diệt, sự đánh tráo giá trị, sự thất lạc của con người trong không gian và thời gian. Nói chính xác hơn, viết về sự đảo lộn, sự bất bình thường của chiến tranh đã nhào nặn số phận con người ở cường độ cao nhất, phi lý nhất nên đã tạo ra những biến dạng nhân cách. Nhân vật dù ở phía nào cũng trầy vi tróc vẩy, hành trình trên con đường đau khổ đi tìm chân lý.

Cuối cùng thì “cái dân tộc”, “cái nhân vị” đã là ánh sáng dẫn dắt con người dấn thân và hành động. Cặp đôi hoàn hảo Sơn - Diễm, như những nhân vật trung tâm, khác nào thỏi nam châm cực đại thu hút vào mình những con người, sự kiện, trạng huống, biến thiên khác nhau mang đặc trưng của chiến tranh vốn là điều không nên có nhưng con người phải chấp nhận trong một hoàn cảnh đặc biệt, có tính bất khả kháng. 

Viết sự sống, tâm linh

Thông thường khi viết chiến tranh theo lối tả trận (như là phân khúc đầu của văn học chiến tranh), nhà văn thường nghiêng về miêu tả cái chết - sự hy sinh anh dũng của người lính. Không có gì là không đúng. Nhưng đã đến lúc viết chiến tranh cần thiết viết về sự sống vì sinh mệnh là điều quý giá nhất đối với con người từ xưa tới nay. Theo dõi Nguyễn Trọng Luân (người lính viết văn) từ Rừng đói đến Bình minh phía trước (tên ban đầu là Sống bên cạnh chết), mới thấu cảm được với tác giả, vì sao ông lại nhấn mạnh chữ “đói” và “sống”. Chúng tôi nghĩ, đây là một bước chuyển quan trọng của tiểu thuyết viết chiến tranh, khi nhà văn đã giác ngộ hơn về giá trị của con người là sự sống, là sinh mệnh. Trong sự sống có tình yêu vĩnh cửu và ngược lại.

Tiểu thuyết "Bình minh phía trước" của Nguyễn Trọng Luân

Chiến tranh hay bể dâu, dù đến mức tang thương ngẫu lục thì cũng không thể hủy diệt tình yêu. Từ tình người đến tính người không có khoảng cách biền biệt như trước đây phải rành mạch, nó chỉ như là hai mặt của một tờ giấy. Từ tinh thần nhân văn này, Suối Cọp của Hữu Ước được soi sáng và “bào chữa” nếu có sự mô tả đậm đặc tình dục ngay trong chiến tranh của những người lính trai trẻ được phụ nữ giúp sức để “họ đã trở thành đàn ông”.

Tiểu thuyết "Suối Cọp" của Hữu Ước

Con người trong và sau chiến tranh sẽ còn những miền bí ẩn nào để khai thác và giải mã nếu không phải là miền tâm linh? Sẽ không giải thích được nếu hiểu theo lối thông thường khi nhân vật cựu chiến binh Ánh từng chiến đấu ở chiến trường K, sau này lại tuyên bố xanh rờn “Mình đi Campuchia đây!” (Chương 1). Cơn cớ nào xui khiến anh trở lại chiến trường xưa? Hóa ra sang vùng đất ngày trước nơi anh và đồng đội đổ máu để xây chùa, xuống tóc đi tu, rồi dành thời gian cầu nguyện cho những linh hồn phiêu dạt bất kể thuộc phe nào ngày trước chia chiến tuyến, nã súng vào nhau.

Ai đó nói không phải không có lý rằng, viết tâm linh nhà văn đôi khi như nghệ sỹ xiếc biểu diễn tiết mục đi trên dây. Nhưng Đoàn Tuấn là cây bút có bản lĩnh sống và bản lĩnh nghệ thuật. Vì thế Lời nguyện cầu cho những linh hồn phiêu dạt (2021) được tái bản ngay trong năm 2022 bởi nhà văn viết để: “Xin dâng tặng những linh hồn người dân Khmer bản địa, người Khmer gốc Chàm, người Khmer gốc Việt, người Khmer gốc Hoa... đã chết trong những đợt thanh trừng của các chế độ thù địch. Xin dâng tặng linh hồn những người lính Campuchia đã chết dưới các chế độ độc tài hoang tưởng. Xin dâng tặng những đồng đội tôi đã sống sót trở về, rất đáng yêu trong cuộc sống thường ngày. Xin dâng tặng những người sống bình dị với trái tim đầy nhân ái” (Lời dâng). Thế thì ai còn có cớ để bắt bẻ hay “chẻ sợi tóc làm tư” những cuốn sách đạt tới tình hữu ái nhân loại, ai còn dám lên tiếng chỉ trích những cuốn sách như một lễ vật thiêng dâng những “linh hồn” đã siêu thoát (?!).

Tiểu thuyết "Lời nguyện cầu cho những linh hồn phiêu dạt" của Đoàn Tuấn

Dịch chuyển chiến tranh trên chiến địa vào mỗi ngôi nhà, gia đình thời hậu chiến đang là một xu hướng nổi bật và có thành tựu, tiêu biểu như tiểu thuyết Hai chồng (2025) và Huyền diệu tình người (2025) của Hoàng Dự. Đây đích thực là một cuộc chiến thứ hai với mỗi người lính trở về sau chiến tranh và những người thân yêu ruột thịt của họ. Cũng vì hệ lụy chiến tranh mà một người phụ nữ dân tộc Ê Đê (Hơ Rí) phải đóng vai vợ với chồng mình (Y Núi) và cả với em trai chồng (Y Thực) cùng trong một ngôi nhà (vừa nương theo luật tục, vừa chịu sự chi phối nghiệt ngã của hoàn cảnh). Chiến tranh đã biến cái bất bình thường thành cái bình thường và ngược lại. Chiến tranh đã làm cho cuộc sống và con người biến thành những “mảnh vỡ của mảnh vỡ”. Hàn gắn những mảnh vỡ cũng là một công cuộc khó khăn với mỗi người sau chiến tranh như khi bắt đầu bước vào chiến tranh.

"Hai chồng" của Hoàng Dự

Người lính tên Vũ trong Huyền diệu tình người là một biểu trưng cho tinh thần nhân văn – yêu quý, trân trọng, bảo vệ sự sống và sinh mạng con người như là giá trị cao quý nhất của đời sống. Đây là sắc màu thẩm mĩ mới của tiểu thuyết viết về thời hậu chiến và số phận con người.

Lời kết

Một số cuốn tiểu thuyết chúng tôi “chạm” đến trong bài phê bình tất nhiên chưa đủ cơ sở dẫn liệu văn học nhằm thuyết phục triệt để người đọc, tuy nhiên chúng có tính tiêu biểu, ở chừng mực nào đó có thể coi là đại diện cho một bộ phận văn học viết chiến tranh ở giai đoạn mới hứa hẹn thành công. Từ đây, có thể đoán định được đường đi nước bước ngoạn mục của đề tài chiến tranh trên văn đàn Việt Nam đương đại.