Cội xanh qua những lát cắt đời sống

Chầm chậm tới mình

Tôi biết rồi quen tác giả Trần Văn Quý cách đây dăm năm trong một cuộc giao lưu họp mặt cộng tác viên cuối năm do báo Công an nhân dân tổ chức, cũng bởi tôi thường viết cho Văn nghệ Công an trong mục “Tác phẩm và dư luận”, nên đọc tràn sang cả phần truyện ngắn đăng trên báo này, bất chợt thú vị khi gặp những truyện hay. Cái tên Trần Văn Quý là mới so với những tên tuổi khác cựu trào hơn. Nhưng có cái gì đó khiến tôi quan tâm và theo dõi cây bút này, theo linh cảm nghề nghiệp, có lẽ do cái dư vị chân thành, mộc mạc của lối viết “chầm chậm tới mình”.

Tôi đồ rằng, Trần văn Quý bắt đầu viết chỉ khi đã gom góp lưng vốn kinh nghiệm sống cuộc đời của một người bình thường (trước đó anh là sĩ quan công an làm việc ở tỉnh nhà Hưng Yên). Đúng là Trần Văn Quý thực hành sự viết văn theo phương châm “sống rồi mới viết” rất cổ điển truyền thống, không theo lối của lớp trẻ hiện nay cứ thế “bước ào vào văn chương”, cũng không chảnh chọe coi văn chương rốt cuộc chỉ là “một trò chơi vô tăm tích” như tuyên ngôn xanh rờn của một nữ nhà văn hiện nay đang định cư ở nước ngoài, khiến không ít người viết văn nhiệt tình hô ứng dài dài...

Truyện ngắn Trần Văn Quý, theo tôi, nếu đăng báo và đọc thưa nhặt chúng thì chưa gây ấn tượng. Có thể vì cái khí vị “lành” nhưng chưa “mạnh” (tạo nên lành mạnh), hay là những “cú đấm nghệ thuật” gây ám ảnh với độc giả ngày nay thông minh nhưng đôi khi khó tính và thậm chí... đỏng đảnh. Nhưng nay được huy động, tuyển lựa để đứng vào một tập, thì tôi hình dung như những thanh niên vừa nhập ngũ, từ bốn phương tám hướng trở thành những tân binh, nghiêm ngắn và chỉnh tề trong đội ngũ, cùng chung một ngôi nhà lớn - Quân đội. Đã là tân binh thì trẻ khỏe, xốc vác, nhiệt thành, xông pha hăng hái. Đã là tân binh, thì có cái tươi xanh của tuổi trẻ nhiều hứa hẹn tương lai.

Viết cội xanh và chuyện tử tế, người tử tế

Mười một truyện trong tập Dòng sông ký ức của Trần Văn Quý đều viết về thế sự - đời thường với muôn nẻo gần xa, cắc cớ, quanh co, thăng trầm  đầy những ái ố hỉ nộ, tham sân si... nhưng cuối cùng đều kết thúc bằng những cảnh đoàn viên, có hậu, đậm tinh thần khích lệ mầm thiện.

Cuốn sách "Dòng sông ký ức" của Trần Văn Quý.

Nói cách khác là tác giả quan tâm hướng ngòi bút đến viết về những việc tử tế và những con người tử tế. Tôi đã hơn một lần viết trên báo chí “Hiện nay chúng ta không thiếu những người thông minh nhưng lại không nhiều những người tử tế. Những người tử tế có thể xoay chuyển được tình thế từ bĩ cực sang thái lai”. Những nhân vật - người tử tế trong truyện ngắn Trần Văn Quý tuyệt đại đa số là những người lao động bình dân, bình thường như chị Hương bán muối (Tình cây), ông già Phương yêu hoa phong lan (Cuộc gặp gỡ bất ngờ), chị Duyên sống nặng tình nặng nghĩa với người chồng nát rượu cuối cùng đã cảm hóa được bạn đời (Duyên muộn), cựu chiến binh Hưởng gắn bó với đất đai, chim muông như một niềm vui sống (Đất lành)...

Những nhân vật - con người tử tế trong truyện ngắn Trần Văn Quý có điểm giống nhau ở sự gắn bó hồn nhiên và hữu cơ với thiên nhiên tạo hóa, vì họ ý thức được “con người là một phần của tự nhiên”, hơn thế “con người là tự nhiên”.

Hiện nay con người thời đại đang ứng xử không đúng cách với bà mẹ tự nhiên vĩ đại nên nếu có thiên tai thì truy vấn đến tận cùng nguyên nhân đều do nhân tai. Nên mới phổ biến một triết lý “Nếu con người bắn súng lục vào tự nhiên thì tự nhiên sẽ nã đại bác vào con người”. Tôi thấy Trần Văn Quý trong các truyện ngắn đều nâng niu mối quan hệ vừa vô hình, vừa hữu hình giữa con người với tự nhiên. Tình cây là truyện ngắn hay in đầu tập Dòng sông ký ức, thấm thía triết lý “sống mãi với cây xanh” (nhan đề một truyện ngắn đặc sắc của nhà văn Nguyễn Minh Châu); người nào thực hành được thì cuộc sống sẽ có phúc có phận, có hậu có lộc hưởng. Chị Hương làm nghề buôn bán muối vì đã yêu cây sanh của nhà cụ Hoàng mà sau này có hậu. Giả sử như chị thờ ơ với cây sanh nhà cụ Hoàng thì sự thể sẽ ra thế nào nếu không nói là “ai đi đường nấy”. Nói thế là vì theo cách viết của tác giả thì cây sanh cũng là một nhân vật (bình đẳng với các nhân vật khác) có ý nghĩa tượng trưng, nó có số phận, có linh hồn, có sinh thành... Câu kết truyện như một câu nói có vẻ quá quen thuộc và bất chợt “Trời có mắt, cây cũng có tình đấy!”, song ý vị, có dư âm và gợi liên tưởng sâu xa. Mối liên hệ đôi khi thần kỳ giữa con người với tự nhiên được cô đúc trong truyện Dòng sông ký ức in cuối tập.

Ảnh minh họa

Đọc xong truyện này trong tôi lại ngân rung những câu thơ hay của nhà thơ Bế Kiến Quốc đã nằm lòng các thế hệ sinh viên Văn khoa, Đại học Tổng hợp Hà Nội “Sinh ở đâu mà ai cũng anh hùng?/ Tất cả trả lời: Sinh bên một dòng sông” (Những dòng sông). Nhân vật Anh hùng - Liệt sĩ Trương Văn Tông (hy sinh anh dũng lúc mười hai tuổi) mang dáng dấp hùng khí của người lính tạo nên Dáng đứng Việt Nam trong thi phẩm cùng tên của Thi sĩ - Liệt sĩ Lê Anh Xuân. Viết về sự kiện lịch sử và nhân chứng nhưng tác giả đã thổi vào hình tượng một luồng sinh khí, hào khí của huyền thoại thời đại mới.

Truyện ngắn Trần Văn Quý có sự quấn quýt hài hài hòa giữa người và cảnh, rộng ra là giữa xã hội và tự nhiên. Vì thế hình ảnh sông nước, cây cối, hoa lá, chim muông, ánh mặt trời, làn gió mát, vì sao mai... luôn mang nghĩa biểu tượng; thêm nữa có khả năng hóa giải các áp lực và điều hòa các mâu thuẫn đời sống trong bối cảnh mới có tính chất phi truyền thống.

Phép viết chân thành

Trần Văn Quý cầm bút viết văn lúc đã đứng tuổi, cộng thêm cái căn tính của người làng quê, lại trải qua rèn luyện liên tục trong lực lượng Công an, được trui rèn qua gian khổ nên sống và viết đều tuân theo nguyên tắc chân thành. Nói hình ảnh thì tác giả “bấu chặt” lấy đời sống để tìm cảm hứng, chất liệu, nguyên mẫu, tình huống, sự kiện... Không lóe sáng từ đầu, không chia đôi dư luận khen chê, không tạo hiện tượng khi xuất hiện, tôi thấy, Trần Văn Quý cứ bình thản, tự tin đi vào văn chương theo lối không mất gì nhưng nếu được thì được tất cả.

Truyện ngắn Trần Văn Quý được viết theo phép (lối) truyền thống: kể một câu chuyện mà nòng cốt của nó là các “tích”, “chuyện” (story) có thật trong đời sống. Có vẻ như tác giả không bịa đặt, hư cấu nhiều khi viết mà cứ tựa vào sự quan sát chăm chú, cần mẫn những việc, những người, những cảnh huống, những kết cục hàng ngày xảy ra quanh mình. Mỗi câu chuyện đều được kể, thiết kế theo cấu trúc tuyến tính (dòng thời gian), kể và tả, tâm lý và hành động, ngoại hình và nội tâm đều cân đối ở mỗi nhân vật, tình huống. Đọc truyện ngắn Trần Văn Quý, ai đó có cảm giác đơn giản, song không hẳn như thế. Tôi gọi đó là sự giản dị có căn đế của sự chân thành, như cổ nhân răn dạy “khôn ngoan chẳng lọ thật thà”.

Đánh giá một nhà văn không hẳn chỉ dựa vào những gì anh ta đã viết ra và viết như thế nào. Quan trọng hơn là nhìn nhận phía trước (tương lai) của nhà văn. Công bằng và khách quan có thể nói, những gì tác giả Trần Văn Quý đã viết ra mới dừng ở mức năng khiếu có tính bẩm sinh. Rõ ràng tác giả chưa thật thông thạo về nghề văn nên khi điều binh khiển tướng đội quân chữ đã chưa phải là thao lược. Nên ở một vài truyện trong tập Dòng sông ký ức chưa vượt qua được phên giậu của thể ký (nhanh nhạy, trung thành với sự kiện đời sống). Nhưng khi nhận xét như thế là tôi đứng từ góc độ lý tưởng. Cổ nhân nói “Có hoa mừng hoa, có nụ mừng nụ” ắt hẳn có cái lý, cái tình thâm hậu. Đọc hết tập truyện Dòng sông ký ức của tác giả Trần Văn Quý, tỉnh trí ra, tôi nhận thấy trong đó có cả hoa, có cả nụ. Tôi tin nhiều người có cùng suy nghĩ. Đường văn của Trần Văn Quý còn rất rộng dài phía trước.

Bùi Việt Thắng

Nữ sĩ Ngân Giang - Tiếng vọng sông Ngân còn vang mãi

Nữ sĩ Ngân Giang, một tài thơ sớm nổi danh từ trước Cách mạng Tháng Tám, được mệnh danh là "Nữ hoàng Đường thi Việt...