Nhân học văn hóa ở Việt Nam diễn trình và nghiên cứu
Tên bài viết trên cũng là tên cuốn sách do PGS.TS Đỗ Lai Thúy và nhà nghiên cứu Phạm Minh Quân đồng chủ biên tập hợp những bài viết chất lượng trong khoảng thời gian chục năm của các tác giả tên tuổi với ba phần chính: “Các vấn đề lý thuyết”; “Những nghiên cứu trường hợp”; “Chân dung các nhà nhân học”. Đây là công trình lớn về Nhân học Văn hóa ở Việt Nam rất hữu ích không chỉ đối với giới nghiên cứu phê bình mà còn với giới sáng tác văn học nghệ thuật. Tôi may mắn được tiếp cận từ khi sách còn là bản thảo và đã đọc say mê, luôn coi như sách gối đầu giường với nhà văn.
PGS.TS Đỗ Lai Thúy và nhà nghiên cứu Phạm Minh Quân đồng thời là người sáng lập và chủ trì Viện Nhân học Văn hóa. Nhiều năm gần đây, Viện Nhân học Văn hóa đã tiến hành thực hiện nhiều cuộc Hội thảo Khoa học có giá trị; thực hiện in ấn, xuất bản hàng chục đầu sách, công trình nghiên cứu, dịch thuật, phát hành, có đóng góp rất lớn trên phương diện Nhân học Văn hóa. Với cá nhân tôi, thầy Thúy và bạn Quân luôn là tấm gương trong lao động học thuật, đã cùng nhau đồng hành công việc khá thuận lợi với không ít thành tựu đã được ghi nhận. Đồng hành với thầy Thúy và bạn Quân luôn cho tôi cảm giác tin cậy, khát vọng sáng tạo, nhất là khát vọng thực hành trong tiến hành các Hội thảo Khoa học mà thời gian gần đây tôi luôn được giao phó.
Khi tiến hành tổ chức và biên soạn Dự thảo Kỷ yếu Họ Trịnh Việt Nam trong tiến trình lịch sử, tôi đã nhận được sự hỗ trợ rất nhiều từ PGS.TS Đỗ Lai Thúy và nhà nghiên cứu Phạm Minh Quân. Thầy Thúy và bạn Quân cùng với các thành viên trong Viện Nhân học Văn hóa như Tiến sĩ Ngụy Hữu Tâm, nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Sơn, nhà nghiên cứu Nguyễn Ma Lôi, nhà nghiên cứu Thái Hải Đăng, nhà nghiên cứu Tuệ Nhã, nhà thơ Hoàng Liên Sơn đã thực hiện vai trò chính yếu trong thực hiện điền dã, viết, biên tập các tham luận khoa học chuẩn bị nền tảng vững chắc cho Hội thảo. Có thể thấy rằng, Nhân học Văn hóa ở Việt Nam đã chiếm một vị trí quan trọng, làm sâu sắc thêm, vững trãi và bề thế hơn trong quá trình biên soạn Dự thảo Kỷ yếu Họ Trịnh Việt Nam trong tiến trình lịch sử.
Cuốn sách "Nhân học Văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu".
PGS.TS Đỗ Lai Thúy và nhà nghiên cứu Phạm Minh Quân trong Nhân học Văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu phần Các vấn đề lý thuyết với các bài viết: Tâm lý học tộc người - các hướng tiếp cận nghiên cứu của Phạm Minh Quân; Vai trò của Nhân học Văn hóa trong việc nghiên cứu văn hóa Đông Sơn của Tạ Đức; Có một nền văn hóa học Việt Nam của Lê Văn Hảo; Nhân học - từ nông thôn đến thành thị của Phạm Minh Quân; Tự sự học Nhân học Văn hóa - hành trình kiến tạo những “cộng đồng tự sự” của Cao Kim Lam; Vượt lằn ranh giữa hư cấu và thực tại - Nhân học Văn hóa của Phạm Minh Quân; Phê bình phân tâm học người đọc của Vũ Thùy Trang đã cho thấy sự công phu của nhóm chủ biên như Lời nói đầu, PGS.TS Đỗ Lai Thúy đã khẳng định: “Nhân học Văn hóa thoạt nhìn có đối tượng chung của hầu hết các khoa học xã hội và nhân văn. Nhưng các phương pháp tiếp cận của nó đã tạo ra một đối tượng riêng… Nhân học Văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu, như tên gọi của nó, là một công trình đưa ra cái nhìn tổng thể đến bộ phận các vấn đề của Nhân học Văn hóa ở Việt Nam”.
Tập sách không dễ đọc nhưng càng đọc càng thú vị khi chúng ta bắt gặp ở đó những tên tuổi nổi trội của giới nghiên cứu như: Nguyễn Mạch Yến, Nguyễn Văn Ba, Kiều Thu Hoạch, Trương Sỹ Hùng, Đinh Đức Tiến, Trần Trung Chính, Nguyễn Văn Sơn, Ngô Minh Hiền… đã cho thấy không chỉ sự công phu mà còn là cách sắp xếp các cá tính ở cạnh nhau đã tăng tính hấp dẫn của tập sách.
Với chiều kích không gian và thời gian mà Nhân học Văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu đề cập đến; với các khu vực văn hóa tín ngưỡng được đặt ra đã cho thấy vị thế đặc biệt của Nhân học Văn hóa trong tôn giáo, tín ngưỡng và các không gian xã hội học tộc người. Các bài viết: Thờ Mẫu trong quang cảnh Chùa Việt Nam của Trương Sỹ Hùng; Tiếp cận thực hành Tín ngưỡng Tam phủ của người Việt từ góc nhìn lịch sử của Kiều Thu Hoạch; Dấu ấn văn hóa Chăm Pa ở miền Bắc Việt Nam của Đinh Đức Tiến… là những nghiên cứu đặc sắc và sâu sắc đã góp phần tạo nên bản sắc riêng cho tập sách.
Phần III vơi tựa đề Chân dung các nhà Nhân học, tập sách đã giới thiệu các bài viết công phu về các chân dung: Nguyễn Văn Huyên, Từ Chi, Nguyễn Trường Tộ, Nguyễn Hiến Lê, Nguyễn Đổng Chi, Đỗ Lai Thúy, Trần Dần, Dương Phước Thu, Trương Đăng Dung và Văn Cao đã tạo nên những thực chứng về Nhân học thông qua các tên tuổi đã khẳng định vị thế của mình cho thấy Nhân học Văn hóa trên thực tế xét ở khía cạnh khoa học xã hội nhân văn đã có những đóng góp hữu ích trong thực hành thao tác khoa học và để lại những dư vị với tính độc lập và chiều sâu riêng biệt. Đúng với tinh thần “Nhân học luôn có sự bao quát rất rộng, và quan trọng hơn, rất hiện đại”; “Nhân học vừa tiếp cận các thành tựu của chủng tộc học, dân tộc học và xã hội học, vừa tiếp nhận các thành tựu của tri thức liên ngành và phương pháp tiếp cập liên/xuyên văn hóa” (Lời nói đầu).
Vậy với giới sáng tác, Nhân học Văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu có lợi ích gì?
Trước tiên, phải thấy rằng, với mỗi người sáng tác, nguồn kiến thức đầu vào luôn rất quan trọng. Có được kiến thức và tiêu hóa được kiến thức càng quan trọng. Tập sách trên với giới sáng tác trước tiên là nguồn kiến thức tổng hợp khổng lồ, thực chứng, trên cơ sở lý thuyết và các thành tựu thực hành đã giúp người sáng tác không chỉ làm chủ lý thuyết mà còn có nhiều hướng mở trong thao tác sáng tác; đồng thời người sáng tác có thể thực hành và kiểm nghiệm, đo đếm được các thực hành ấy.
Tiếp đó, vấn đề Nhân học Văn hóa với tư cách tham dự trực tiếp trong sáng tác sẽ có được chiều sâu căn bản giúp người sáng tác đạt tới những biểu tượng nghệ thuật từ nền tảng Nhân học Văn hóa, người sáng tác sẽ trưởng thành và đạt tới biểu tượng một cách khoa học và minh triết.
Diễn trình và nghiên cứu Nhân học Văn hóa ở Việt Nam còn giúp ích cho giới sáng tác sự so sánh từ không gian tới thời gian, các tác giả điển hình và tác phẩm điển hình trong một bối cảnh rộng lớn hơn, khoa học hơn, nhân văn hơn.
Từ những nhận định mang tính bước đầu ấy, Nhân học Văn hóa ở Việt Nam - diễn trình và nghiên cứu không chỉ là cuốn sách cần thiết trong sáng tác mà còn là những hấp dẫn và thách thức phải vượt qua của giới sáng tác.
Mỗi cuốn sách, nhất là các công trình nghiên cứu chuyên sâu, ở một lĩnh vực như Nhân học Văn hóa, chúng ta, trong quá trình hoàn thiện kiến thức và kỹ năng của mình, hãy dành thời gian để đọc và để thực hành những kiến thức mà ta thâu lượm được.
Sớm mai, sương bạc vương trên cánh sen tĩnh mặc, hồ nước phẳng lặng phản chiếu bầu trời vô tận. Tiếng chuông chùa...
Bình luận
