“Thép dưới cỏ” - Tiểu thuyết của Hữu Thỉnh

Gần sáu chục năm trước, Hữu Thỉnh là một chàng lính trẻ, học dở phổ thông, nhập ngũ thuộc binh chủng thiết giáp, một binh chủng mới mẻ, với niềm tự hào đặc biệt của quân đội ta lúc bấy giờ. Cuốn tiểu thuyết Thép dưới cỏ ghi lại những kỷ niệm đặc biệt của chính tác giả, đã từng tham gia trực tiếp trong đội hình Đại đội 36 với trận đánh hợp đồng binh chủng đầu tiên của bộ đội tăng thiết giáp, trận Làng Vây tiêu diệt Mỹ Ngụy ngày 7 tháng 2 năm 1968. Và trong tiểu thuyết Thép dưới cỏ, Hữu Thỉnh chính là nhân vật Ngôn Thanh, phụ trách công tác tuyên huấn của đơn vị, xuống tận đại đội 36, đơn vị tăng chủ lực của trận đánh nói trên. Cuốn tiểu thuyết mang dáng dấp của một cuốn tự truyện.

Tính chân thực hiện thực

Vì là dáng dấp một cuốn tự truyện nên đây là tiếng nói của người trong cuộc, là “Sự thật ở chiến hào”, qua cảm nhận của một ngòi bút, vào thời điểm đó, là một “nhà thơ trẻ”. Vậy nên, hiện thực chiến tranh trong cuốn tiểu thuyết hiện lên rất chân thực, sinh động: Những trận đánh khốc liệt, chết chóc với các loại bom đạn, chiến hào tràn ngập bùn đất, máu và xác người, số phận bi thảm của những kẻ xâm lược và tay sai (Thiếu tá Vũ Chánh Thi và Cố vấn Mỹ Jean Pao). Nhưng cũng tràn đầy trong từng trang tiểu thuyết chất thanh xuân của tuổi trẻ, tình yêu đôi lứa vừa chớm đã xa cách (Ngôn Thanh và Thái), tình cảm trai gái nảy nở trên mỗi chặng đường hành quân (Thành và Là), tình quân dân bền chặt qua những ngày gian nan (Đại đội Tăng thiết giáp và đồng bào Vân Kiều), nghĩa tình đồng đội cao đẹp xuyên suốt cuộc đời của mỗi chiến sỹ, cán bộ của binh chủng (Ngô Xuân, Chính ủy Lê Quang Hải và Ngôn Thanh...).

Góp vào tiếng nói chân thực của tiểu tuyết còn là những trang viết về những “mặt tối” ngay cả trong những con người đang trực tiếp cầm súng trên mặt trận. Hình ảnh Bí thư chi bộ Nguyễn Trọng Tính kèn cựa, lần lữa kết nạp Đảng cho những cá nhân tích cực xứng đáng, hèn nhát trước giờ mở màn trận đánh để mất một chiếc xe tăng...cho thấy Hữu Thỉnh không hề né tránh, quan ngại khi đề cập đến những tiêu cực trong những cán bộ đáng ra sẽ phải rất độ lượng, cưu mang, chia sẻ... với đồng đội.

Chi tiết nhân vật Đại đội trưởng Ngô Xuân bị vu cáo nặc danh, tham ô chiến lợi phẩm (một chiếc bật lửa) cho thấy nội bộ những người lính xe tăng ngay từ những ngày đầu không hề là một tập thể đơn giản. Có điều dựng lên những hành vi tiêu cực này, Hữu Thỉnh không hề vơ đũa cả nắm. Anh làm chủ ngòi bút, hé mở cho người đọc hôm nay một nét của hiện thực của đời sống, với mục đích để người đọc nhận biết tính phức tạp nhân vô thập toàn của con người, ngay cả những người đồng đội đang trên một mặt trận. Đề cập đến điều này, Hữu Thỉnh như muốn khẳng định: Cuộc đời còn bao nhiêu góc khuất mà người ta không nhìn thấy được (Tr. 256) Điều này đã làm tăng tính chân thực của trang viết, khác hẳn với những tiểu thuyết về chiến tranh trước đây dựng lên hình ảnh người chiến sỹ như những nhân vật lý tưởng “không tỳ vết”.

Nhà thơ Hữu Thỉnh tại buổi ra mắt tiểu thuyết đầu tay "Thép dưới cỏ"

Bên cạnh những con người “phía ta”, dũng cảm, gan dạ, mưu trí vượt qua mọi gian nan, sẵn sàng hy sinh cho thắng lợi của mặt trận, Hữu Thỉnh khá thành công khi dựng lên những nhân vật “phía địch” như Thiếu tá Vũ Chánh Thi, trung tướng Hoàng Xuân Lãm, cố vấn Mỹ Jean Pao, trung úy Huỳnh Văn Dũng. Có người (như Vũ Chánh Thi) nhận ra trong trận đánh Làng Vây lực lượng của họ không cân sức với đối phương, đã có những quyết định phù hợp với thời cuộc, cho thuộc hạ đầu hàng Quân Giải phóng, sau khi nhận ra chân tướng bỉ ổi của bọn cố vấn Mỹ; Có người (Cố vấn Jean Pao) thì cay cú bị “đồng minh” xem thường, cho đến cuối đời vẫn ôm mối thù thất trận tại Làng Vây.

Có người (Trung úy Huỳnh Văn Dũng) thì nghe theo lời cấp trên của mình tự ra đầu hàng Quân Giải phóng, rồi trở thành một công dân tốt của cuộc sống sau chiến tranh. Như vậy, hình ảnh những người “phía địch” trong tiểu thuyết hiện lên khá chân thực, có tính cách, có tâm trạng, được “cá biệt hóa” theo logic của đời sống, tránh được thiên kiến chủ quan áp đặt của người viết.

Điều này, tự nó vượt qua những quan niệm đơn giản, một chiều khi viết về kẻ địch bao giờ cũng lòng dạ đen tối, tính cách hèn nhát, hành vi phi nhân tính..., theo kiểu nhị nguyên “phân tuyến” ta bao giờ cũng tốt, địch bao giờ cũng xấu. Đây có thể được xem là một bước cố gắng của ngòi bút tiểu thuyết của Hữu Thỉnh. Và tự nó nói lên sự cố gắng của ngòi bút Hữu Thỉnh với tính chân thực của Thép dưới cỏ! Tính tư tưởng của tác phẩm

Hữu Thỉnh, xuất thân là một cán bộ tuyên huấn của binh chủng Tăng thiết giáp, cho nên anh am hiểu tâm tư của từng cán bộ, chiến sỹ của đơn vị. Trên kia chúng ta đề cập đến một vài cá nhân, một vài việc làm tiêu cực trong đơn vị, ở những thời điểm nhất định. Nhưng những cá nhân này, những việc làm này không hề làm giảm đi phẩm chất cách mạng của tập thể những người lính xe tăng.

Trong từng trang của Thép dưới cỏ, có thể nhận ra niềm tự hào về truyền thống, sự nỗ lực vượt qua muôn vàn khó khăn khi đưa xe tăng vượt qua hàng ngàn cây số vào mặt trận, sự trân trọng, thiêng liêng của tình đồng đội, niềm tin vững chắc vào sự lãnh đạo của cấp trên... Một tập thể Binh chủng thống nhất tư tưởng và hành động từ cấp cao nhất Tổng Hành dinh, Bộ Chỉ huy chiến dịch, đến đơn vị nhỏ nhất như “Năm anh em trên một chiếc xe tăng” cùng “Một ý chí bay ra đầu ngọn súng”! Hữu Thỉnh muốn nêu bật một truyền thống quyết chiến, quyết thắng trong mọi hoàn cảnh của người lính xe tăng!

Trong tiểu thuyết Thép dưới cỏ, qua một trận đánh Làng Vây, tác giả cho người đọc thấy một trận hợp đồng binh chủng mẫu mực (Tr.26) giữa các binh chủng Xe tăng, Công binh, Pháo binh, Bộ binh, dân công địa phương. Những khó khăn, gian khổ, đói kém, hy sinh, chết chóc... không hề làm chùn bước người chiến sĩ Giải phóng.

Và trận hợp đồng binh chủng Làng Vây chiến thắng trở thành một biểu tượng của lòng quả cảm, trí thông minh, một trận đánh kinh điển, khiến kẻ thù khiếp sợ, tạo đà cho những chiến thắng sau này.

Tác giả dành nhiều trang nói về tình đồng đội thiêng liêng của bộ đội Tăng thiết giáp. Những cử chỉ ân tình của cấp trên với cấp dưới trên mặt trận cũng như trong đời thường, những tình cảm sâu nặng giữa những người đồng đội (Cuộc hội ngộ của các cựu chiến binh Tăng thiết giáp ở cuối sách).

Thép dưới cỏ là một bức tranh ngôn từ đẹp, chân thực, khẳng định mạnh mẽ truyền thống quý báu của Binh chủng Tăng thiết giáp, tác động tích cực vào tư tưởng, tình cảm của người đọc, mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc!

Tất cả những ý tưởng trên đây của tác giả được hình thành kín đáo qua ngôn ngữ nghệ thuật và hình tượng nhân vật một cách tự nhiên. Vì vậy, tiểu thuyết tránh được lối “thuyết giáo” một cách khô khan, cố hữu.

Tính chân thực nghệ thuật

Như trên đã nói tác giả là người tham gia trực tiếp vào sự kiện lịch sử đề cập đến trong tiểu thuyết, bởi vậy “điểm nhìn” luôn thay đổi, từ đó dẫn đến “giọng kể” cũng rất linh hoạt. Văn bản nghệ thuật của Thép dưới cỏ là giọng kể ở ngôi thứ nhất của người trong cuộc. Nó không chỉ là những trang miêu tả trực tiếp, nó còn là những trang kể chuyện tâm tình, những trang nhật ký với ngày tháng cụ thể. Độ chân xác của hiện thực cũng như hiệu quả nghệ thuật cũng hình thành từ giọng kể tổng hợp này.

Nhà thơ Hữu Thỉnh ký tặng sách

Nhưng không dừng lại ở đó, nhân vật trong thuyết là một tập thể cán bộ, chiến sỹ của một đơn vị xe tăng với rất nhiều những người lính trẻ, bởi vậy có thể nhận ra ý đồ của tác giả. Đó là tạo ra rất nhiều giọng nói “chen lấn” trong một chỉnh thể ngôn ngữ nghệ thuật và hình tượng nhân vật. Ấn tượng nhất là chất giọng vui, tếu táo của lính trẻ trong sinh hoạt hàng ngày khi hành quân, khi luyện tập, trong khắc phục khó khăn, trước cửa mở. Trẻ trung tinh nghịch là tiếng nói của những chàng trai kể về người yêu trong thời chiến. Thủ thỉ, chân thành là chất giọng của đồng đội trong những đêm sinh hoạt “tự kể chuyện” mình trước đơn vị... 

Thủ pháp từ thay đổi “điểm nhìn” đến thay đổi “giọng kể” của tiểu thuyết không ngoài mục đích tăng cường tính chân thực nghệ thuật mà yêu cầu của một tiểu thuyết lấy việc miêu tả số đông như Thép dưới cỏ đang thực hiện. Cái khó là quá trình “cá thể hóa” ngôn ngữ nghệ thuật công phu để nhân vật không bị “biến mất” trong đám đông. Nhân vật số đông trong Thép dưới cỏ được tác giả khắc họa khá thành công. Những nhân vật như Đại đội trưởng Ngô Xuân, chiến sỹ Thành, Chủ nhiệm Chính trị Lê Quang Hải, thiếu tá Vũ Chánh Thi, cố vấn Jean Pao... để lại ấn tượng sâu sắc đối với người đọc

Hữu Thỉnh vốn là một nhà thơ nổi tiếng, cho dù thời điểm anh trực tiếp tham gia trận đánh lịch sử của Binh chủng Tăng thiết giáp tại làng Vây, tài năng thơ ca ở anh mới bắt đầu hé mở. Nhưng với một tâm hồn phong phú, anh đặc biệt nhạy cảm với những khoảnh khắc giàu sắc thái cảm xúc của hiện thực. Trước một chuyến đi xa, trước một sự kiện đặc biệt trong cuộc đời mỗi chiến sỹ, trước một biểu hiện cao đẹp của tình đồng đội trong chiến tranh, trước phút huy hoàng của chiến thắng... đều dâng lên trong anh những xúc động mãnh liệt và ngòi bút của anh liền tìm đến sự ưu thế đặc biệt của thể loại thơ.

Nhiều trang viết của tiểu thuyết Thép dưới cỏ thấm đầy chất thơ. Chẳng hạn, một buổi tối trong nhà dân, trước cô thôn nữ gặp gỡ bất chợt: "Ôi, bữa sắn đầu mùa mới thơm thảo làm sao. Đầu mùa hay đầu đời cũng vậy. Nó choáng ngợp tôi, nghiền nát tôi, khiến cho cái tuổi hai mươi của tôi bồng bềnh, nhẹ bẫng, tưởng có thể bay lên được" (Tr. 45).

Chẳng hạn, xúc động trước sự hy sinh quả cảm của lính tăng, ngòi bút tiểu thuyết của Hữu Thỉnh như trở nên triết lý đầy chất thơ: “Sau này, trên các bức tượng đài, các bức tranh, bức ảnh người ta chỉ nhìn thấy những chiếc xe tăng với nòng pháo vươn cao, với tháp pháo lấp lánh ngôi sao vàng trên nền đỏ thắm, chứ làm sao thấy được những người lính vô danh biết bao mồ hôi, xương máu cho những chiến công chung. Cuộc đời còn bao nhiêu góc khuất mà người ta không nhìn thấy được. Đó là cái nền vững, cái móng sâu làm nên sức sống bền bỉ của dân tộc” (Tr. 259).

Thép dưới cỏ là cuốn tiểu thuyết đầu tay của nhà thơ Hữu Thỉnh. Ông đã từng có nhiều thành tựu với thể loại thơ trữ tình, trường ca, phê bình văn học. Nếu trong thơ ca của ông “cái thực” từ đời sống (Chúng tôi làm thơ ghi lấy cuộc đời mình) làm thành cái nền vững chãi cho “cái ảo” của những suy tưởng, tưởng tượng... đã làm nên một “thương hiệu” của thơ ca Việt đương đại, thì tiểu thuyết Thép dưới cỏ là một thử nghiệm mới của ngòi bút giúp ông chuyển tải khối lượng vốn sống phong phú, tích lũy từ những năm tuổi trẻ. Có thể ông chưa thật bằng lòng với những gì đã có, nhưng chắc chắn những đột phá mới sẽ hình thành từ những gì đã có.