Trái tim nghệ sĩ
Nhà văn muốn trưởng thành cũng giống như cây phải chăm bón. Có điều khác với cây được người chăm bón, nhà văn chủ yếu phải tự chăm bón mình. Không ai đọc thay nhà văn, cũng không ai có thể đi, có thể sống thay nhà văn được.
Trái tim thức ngủ
Gần đây có nhà văn còn viết trên báo rằng: Nhờ có cách mạng giáo dục, anh em chúng tôi sống nghèo nàn thanh bạch nên mới viết văn được. Cũng có người cho rằng thời kỳ Bác gian khổ nhất thì thơ Bác hay nhất. Thường các nhà văn nhà thơ tự hào về cái nghèo của mình.
Theo tôi, cái nghèo của giới nào, thời nào cũng đều không đáng khen cả, và cái nghèo tự nó không làm nên tài năng.
Giàu hay nghèo chỉ là hoàn cảnh riêng của mỗi người. Có người nghèo viết hay như Đỗ Phủ, Nguyễn Du, M.Gorki... Nhưng cũng có người giàu sáng tác hay như L.Tolstoy, Márquez... Và cũng có biết bao nhà văn nhà thơ nghèo viết không hay... Vấn đề là cái tâm của nghệ sĩ thức hay ngủ. Ai trăn trở với cuộc đời bằng bá tước L.Tolstoy, ông quan Bạch Cư Dị? Nhưng cũng có bao người nghèo khổ lại không hề rung động trước nỗi khổ của đồng loại.
Vừa rồi, nhà văn H.P. viết trên báo Văn nghệ rằng: Thơ tình yêu chỉ có thơ thất tình mới hay. Thực tế có nhiều nhà thơ nổi tiếng vì thơ thất tình: Heine, Puskin, Musset... nên ý kiến ấy thoạt nghe thì đúng, nghĩ kỹ cũng còn phiến diện. Thất tình là một nỗi đau có trái tim thức. Nhưng tình yêu hạnh phúc đâu phải là có trái tim ngủ? Những tập thơ tình nổi tiếng của Aragon và Neruda đâu phải là thơ thất tình? Bài thơ Khóc người vợ hiền của Tú Mỡ nói về tình vợ chồng hạnh phúc mà có nhà thơ trẻ nổi tiếng cho rằng đó là bài thơ tình hay nhất của Việt Nam.
Chẳng lẽ, mai sau nhân loại sống giàu có và hạnh phúc thì những tác phẩm nghệ thuật hay không còn? Theo tôi, đến lúc đó những tác phẩm nghệ thuật hay sẽ nhiều gấp bội bây giờ.
Văn nghệ sĩ thường được mọi người chú ý hơn các giới khác. Phải chăng do họ gắn bó mật thiết với con người? Viết về số phận con người, vẽ về cuộc sống con người, hát về nỗi niềm của con người. Có lẽ vì được chú ý hơn, trong đó có cuộc sống riêng của họ, nên tất cả những cái tốt đẹp cũng như những điều còn đục chưa thật trong đều hiện lên đầy đủ. Nhưng thực tế cuộc sống, là hương thơm khó thấy hơn mùi xú uế, sự sạch sẽ ít được chú ý hơn một vết nhơ, đêm rằm trăng sáng thì coi như đương nhiên nhưng mây che thì khó chịu... Vì vậy, văn nghệ sĩ có một số điểm để những người không có thiện cảm hay để ý thường gán cho là: bướng bỉnh, tự do vô tổ chức, quan hệ tình ái lãng mạn, rượu chè...
Về những điểm tốt của văn nghệ sĩ, tôi không muốn khẳng định họ đẹp hơn những giới khác. Điều ấy để cuộc sống tự trả lời. Nhưng tôi không cần một chút đắn đo rằng về tất cả các mặt, họ không xấu hơn bất cứ một giới nào.
Nhưng người nghệ sĩ là gì, họ khác người thường ở chỗ nào? Tất nhiên họ không phải là những siêu nhân và cũng không hề lập dị. Cái hâm và lập dị có ở mọi giới. Nhưng họ khác mọi người ở chỗ họ không sống bình thường được: nhiều niềm vui và nhiều nỗi buồn hơn. Họ nhạy cảm hơn mọi người trước cái xấu và cái đẹp, và có chính kiến riêng. Những tài năng đều do sự phát triển thái quá về một mặt nào đấy. Người nghệ sĩ là sự phát triển thái quá của chất nghệ sĩ có sẵn trong con người.
Thấy được cái hay cái đẹp trong thiên nhiên, trong xã hội, trong tâm hồn, người nghệ sĩ không giữ làm của riêng, họ mang cho mọi người một cách hào phóng.
Mọi giới đều có của rởm. Có người dạy học cả đời nhưng chưa bao giờ là nhà sư phạm. Có những nguyên thủ quốc gia nhưng không đại diện cho dân tộc. Có người viết hàng chục cuốn sách được gọi là văn học, nhưng chưa mon men đến được ngưỡng cửa văn chương. Nhưng những văn nghệ sĩ đích thực thì đời nào cũng có...
Ảnh minh họa.
Sống một trăm lần
Nhà thơ cộng sản P. Neruda (Chile) có lần bị kẻ thù nói xấu ông là kẻ hai mặt. Ông nói: Không, tôi có một trăm bộ mặt.
Người nghệ sĩ là người có cuộc sống phong phú, họ hóa thân vào nhiều kiếp người. Muốn xây dựng được các nhân vật của mình thành công, nhà văn phải sống với tư tưởng, tình cảm của nhân vật. Hàng trăm nhân vật trong một tiểu thuyết, mỗi nhân vật có một cuộc đời khác nhau, có suy nghĩ và tâm hồn khác nhau. Nhà văn có thực sự sống cuộc đời nhân vật thì các nhân vật mới sống với đời. Mà các nhân vật càng khác nhau thì tác phẩm mới càng sống trong lòng mọi người. Tiểu thuyết Chiến tranh và hòa bình của L. Tolstoy là một ví dụ. Andrei Bolkonsky khác Pierre Bezukhov, Natasha khác Hélène,Kutuzov khác Napoleon ... Nhà thơ Tố Hữu phải thực sự sống tâm trạng của lão đầy tớ, của chị vú em, cô gái sông Hương, của mẹ Tơm, anh giải phóng quân, của Bác Hồ...
Tầm vĩ đại của nhà văn thể hiện ở chỗ họ thực sự sống (thể hiện bằng tác phẩm) nhiều cảnh ngộ, nhiều số phận của con người ở mức độ độc đáo và có sức sống cao, chứ không phải ở những lời phát biểu to tát, những chức vụ, những huân chương... Số phận những nhân vật là tượng đài kỳ vĩ nhất mà nhà nghệ sĩ tự dựng cho mình. Không ai nhớ đến ông quan Bạch Cư Dị, mà nhân loại chỉ biết đến nhà thơ Bạch Cư Dị với Tỳ bà hành. Người ta sẽ quên đi P. Neruda đã từng được Đảng Cộng sản Chile đưa ra ứng cử tổng thống, để nhớ đến nhà thơ Neruda với Một trăm bài thơ tình...
Ngôi báu trong nghệ thuật không phải chỉ có một, nên không cần tranh giành, cũng không có người cản đường, chỉ có người nghệ sĩ tự cản đường mình mà thôi. Thế giới nghệ thuật là một thế giới tuyệt diệu mà nghệ sĩ có tự do tuyệt đối để sáng tạo nếu trái tim đã hiến dâng cho Con Người, cho Cái Đẹp. Điều này chỉ trong sáng tạo nghệ thuật mới có được.
Sống cuộc sống thường ngày của con người, với những vui buồn thường ngày, với những sướng khổ, yêu thương và căm giận hàng ngày, nhưng đừng để những cái bực dọc vặt vãnh thường ngày chế ngự tâm hồn mình. Tôi nhớ đến Nguyễn Du, Tản Đà, Nguyễn Tuân... Người nghệ sĩ phải như bông hoa sen bất tử “Gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn”.
Khác với những người thường, cuộc đời của những nghệ sĩ chân chính có thể được sống hàng trăm, hàng nghìn lần cuộc sống có hạn của con người. Riêng có điều này, họ không bị ai tranh giành cả.
Sáng tạo tác phẩm
Nhà thơ Phạm Tiến Duật có lần nói: Các nhà thơ nhà văn cần chia đều thời gian cho đọc, đi và viết.
Quả thật đó là ba việc cần thiết của mỗi nhà thơ nhà văn. Nhưng chia đều hay phân chia một cách cân đối đó cũng là một nghệ thuật. Và việc phân chia này cũng mỗi nhà văn một khác, sao cho phù hợp với nét riêng mỗi người.
Đọc tức là học những kiến thức, những tư tưởng, những giá trị thẩm mỹ mà các thế hệ truyền lại. Sách thì nhiều vô cùng, nhất là thời mở cửa hội nhập. Biết bao nhiêu vàng ngọc của đời ở bao nhiêu nước đem đến cho chúng ta. Làm cách nào để tiếp nhận được hết? Cũng nhà thơ Phạm Tiến Duật đã khuyên tôi lúc trẻ: hãy chọn những sách hay mà đọc. Đúng rồi, phải chọn những sách hay, bởi nếu đọc sách dở thì nó làm hỏng người, còn đọc sách tuy không dở nhưng chưa hay thì cũng phí thời gian. Đời người có hạn lắm, mấy ai sống được trăm năm! Vậy đừng để phí thời gian đọc sách không hay. Muốn vậy phải học thì mới biết, chứ đừng để bị lừa bởi những lời quảng cáo. Đọc tức là học suốt đời.
“Đi một ngày đàng học một sàng khôn!”. Ông cha mình đã đúc kết thế. Tức là đi cũng là học. Nhưng đây là học trong thực tế, nó là những trang sách mới, khác với cuộc sống hiện tại của mỗi nhà văn. Cuộc sống hiện tại cũng là sống, mà đi cũng là sống. Nhưng sống cũng có người sâu sắc và có người hời hợt. Đi cũng có người học được sàng khôn, nhưng cũng có người chỉ cưỡi ngựa xem hoa. Thì xem ra, cùng một việc thôi mà mỗi người làm đã khác nhau nhiều lắm. Đi có người ghi chép có người không. Đa số các nhà văn đi thực tế ghi chép rất tỉ mỉ. Paustovsky(Nga) thì cho rằng cứ đi và sống bình thường không cần ghi chép, khi nào cần đến điều gì thì tự nó đã có mặt ở đấy rồi. Đấy là phong cách đi thực tế của nhà văn viết truyện ngắn đầy chất thơ chăng?
Đọc và đi là quá trình “nạp chất” của mỗi nhà văn. Không có quá trình này thì mầm năng khiếu không thể phát triển . Nhà văn muốn trưởng thành cũng giống như cây phải chăm bón. Có điều khác với cây được người chăm bón, nhà văn chủ yếu phải tự chăm bón mình. Không ai đọc thay nhà văn, cũng không ai có thể đi, có thể sống thay nhà văn được. Môi trường sống là cần, nhưng không phải quyết định. Điều này đòi hỏi bản lĩnh và nghị lực của mỗi người. Người thể hiện được tài năng là những người có bản lĩnh vượt lên làm chủ hoàn cảnh và điều kiện sống. Bản lĩnh của nhà văn là ở chỗ: đọc nhiều nhưng không loạn chữ đối với người giàu sách, mà nếu nghèo sách thì đọc chữ nào phải được chữ ấy.
Còn viết thì lại là quá trình khác. Đó là quá trình chuyển đổi chất từ cây lá xanh thành quả chín. Anh đọc lắm đi nhiều, mọi điều đều hay, nhưng cuối cùng là anh viết được cái gì. Có những loại cây ra rất nhiều quả, sai bện từ gốc tới ngọn hết năm này qua năm khác; có loại cây cả đời chỉ ra quả một lần. Nhà văn nhà thơ cũng phần nào giống vậy.
Nhân loại ngày càng giảm những cuộc Thánh chiến đẫm máu khởi nguồn từ độc tôn tôn giáo. Trong sự va chạm và tương...
Bình luận
