Vài cảm nhận về hình tượng con mèo trong văn hóa Việt

Theo quan niệm phong thủy của người Á Đông, mèo được xếp thứ 4 trong 12 con giáp và trong số đó, mèo được con người nuôi dưỡng huấn luyện nhiều và vì thế mà nó rất thân thiện với con người, được nhiều người quý mến như bạn đời, không những ở nước ta mà còn phổ biến nhiều nước trên thế giới. Do đặc tính bẩm sinh của mèo là rất hiền lành, sống cũng rất sạch sẽ, thích gần gũi với môi trường trong sạch thoáng mát và trầm lặng yên bình. Vốn chỉ mèo là loại vật rất tinh nhanh, khôn khéo, điềm tĩnh mỗi khi tấn công con mồi như chuột, mèo đều thận trọng tính toán và rất nhẹ nhàng thu mình lại để vồ mồi. Các cử chỉ vốn có của con mèo trong sinh hoạt, ăn, ở, nghỉ ngơi của nó làm cho con người thiện cảm và thân thương hơn nhiều.

Hình tượng con mèo trong tranh dân gian

Với tâm thức đạo nghĩa, tình yêu thương cảnh vật thiên nhiên mà con người đã nuôi dưỡng mèo trở thành những hình tượng văn hóa thông qua văn học nghệ thuật. Nhiều câu ca tục ngữ, thành ngữ được lấy từ sắc thái riêng về tính cách của mèo như là “kêu như mèo”, “mèo khen mèo dài đuôi”, chê người vụng trộm lại có câu “ăn thấm như mèo”.

“Con mèo mà trèo cây cau,

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà.

Chú chuột đi chợ đường xa,

Mua mắm mua muối giỗ cha chú mèo”

Nguồn: SGK Ngữ văn 7 (tập I), NXB Giáo dục, 2005

Tranh Làng Hồ có nhân vật mèo trong đám cưới chuột. Tất cả những ý niệm về con mèo dẫu là tích cực hay tiêu cực trong đời sống văn hóa đều có cách lý giải riêng để giáo dục con người hãy sống và làm nhiều điều thiện không làm điều ác, trái ngang.

Từ góc nhìn tâm linh hướng thiện thì người Việt cổ xưa cũng như nhiều người thời nay, họ quan niệm con mèo là vật linh đối với con người. Vì thế có nhiều người nhất là các thầy tướng số, thầy cúng, họ tính toán phán xét số mệnh dựa trên luật can chi 12 con giáp để đoán vận may rủi cho con người. Phàm những người tin vào tâm linh vận số thì ai cầm tinh với con mèo cũng thường được may mắn vì mèo là con vật được coi là tinh nhanh, hiền lành, phóng khoáng, thân thiện, thận trọng trước khi hành động,...

Trong việc sử dụng những hình tượng con mèo như tranh, ảnh, tượng trang trí,... trong nhà như bàn làm việc, giường nằm theo cách thức phù hợp, nhiều người chọn hướng theo năm tuổi để gặp nhiều may mắn, an lành. Để lựa chọn cách bầy trí hình khối con vật, người ta thường sử dụng tượng con mèo bằng gỗ gốc cây quý không mọt, đá bởi các chất liệu đó gắn liền với thiên nhiên hoang dã sơ khai, cả hai loại chất liệu gỗ, gốc tre luồng và đá đều đem lại cho gia chủ may mắn tài lộc, sinh khí dồi dào.

Đứng trên góc độ duy vật biện chứng thì 12 con giáp mà những ai có ứng với con vật nào đó thực chất cũng là những ký hiệu, dấu ấn ám chỉ mối quan hệ do con người tạo ra mà thôi. Ví như người tuổi dậu không thích hợp với tuổi mão gọi là xung “mão dậu”. Ấy thế mà lẽ đời lại có người thường ứng nghiệm nhân quả sinh thành như là tất nhiên không phải là ngẫu nhiên.

Chẳng hạn người tuổi mão thường có đặc tính hiền lành tốt bụng, nhanh nhạy, sáng dạ, thận trọng, chăm lo học hành kinh sử, làm việc gì cũng đắn đo suy nghĩ và cũng rất thành đạt nhiều việc đời. Cách tính tử vi của người Á Đông từ luận thuyết 12 con giáp, 60 năm trong cõi đời cũng khá thú vị! Dựa vào quan niệm tử vi, số mệnh ở 12 con giáp, mà một số người nửa tin nửa ngờ đúng hay không đúng về may rủi của năm mão đối với người tuổi mèo nhưng dù sao những điểm tốt xấu trong tử vi nói về người tuổi mèo cũng chỉ là tâm niệm niềm tin về đời sống riêng tư mà mình cảm nhận trong tâm thức mà thôi. Con người tuổi cầm tinh con mèo có những đặc điểm tốt thì năm mão chắc là có nhiều điềm lành để phát lộc phát tài như bản thân họ mong ước.

Từ hình tượng con mèo, ngoài những điều tốt tích cực, mèo cũng có mặt trái vì thế con người sử dụng con vật này phải lúc nào cũng canh chừng tính tham lam làm nhiều điều thất thiệt, ấy là chưa kể thực tế cũng có mèo dại cắn hại chủ nhà.

Từ những quan niệm khác nhau phong thủy của phương Đông và phương Tây về con mèo nên cách ứng xử của con người đối với giống mèo cũng khác nhau. Người phường Tây chủ yếu nuôi mèo để làm cảnh, làm bạn, thậm chí có quý cô đi xa vắng nhà bằng mọi giá cũng phải đưa mèo đi cùng nếu không nhớ mèo trằn trọc, không ngủ được. Việc lễ hội, thi thố ở một số nước phương Tây về mèo cũng khá phổ biến, nhằm kích thích tinh thần nuôi dưỡng, chăm sóc con vật này tốt hơn.

Có thể nói sự xuất hiện của loài mèo trong đời sống con người là cả một quá trình chuyển hóa tự nhiên từ thời tiền sử đến thời cận đại, được con người tiếp nhận cải tạo, thuần hóa từ trạng thái sinh hoạt bản năng đến sự nhận biết hành động, tiếng nói điều khiển của chủ nhà và rất gần gũi, thân thiện với con người. Con mèo đã được con người thuần chủng đến đâu thì cũng bộc lộ hai mặt đó là ngoan thiện, chịu sự điều khiển của chủ nhà song mặt không đẹp là thường quấy nhiễu, kêu van và đặc biệt nữa là hay ăn vụng trộm.

Ngày xưa ở nông thôn có những chú mèo ở với chủ nhà nhiều năm và rất ngoan ngoãn nhưng có nhiều lần lục lọi đồ ăn dù có treo cao thế nào nó cũng không từ mà làm đổ vỡ cả nồi thịt, cá, gây bực tức khó chịu đối với chủ nó. Cái lối tham ăn bất chấp răn đe của chủ nhà đã làm cho người nuôi mèo khó chịu và cũng từ hành vi ấy của mèo mà nhiều nghệ nhân dân gian Việt Nam đã sáng tác nhiều câu thơ, vè, tranh, tượng,... để phê phán thói hư tật xấu đối với quan tham phong kiến đương thời. Điển hình và rõ nét nhất là bức tranh đám cưới chuột. Hình tượng con mèo đang giương oai nạt nộ đám cưới chuột mục đích cũng chỉ vì lòng tham vô đáy của mèo.

Một ông mèo to béo trong tranh đẫy đà, sỗ sàng như vị quan tham vẻ mặt hung dữ, trợn mắt nạt nộ để rồi bầy chuột phải nộp chim, cá cho mèo. Điều sâu xa ở đây là chuột món mồi ngon truyền thống, khoái khẩu của mèo nhưng vì thấy chim và cá lại là của quý vừa ngon vừa độc và lạ, nên nó bỏ qua hết lũ chuột đã quen miệng để lấy của lạ nhiều hơn ngon hơn mà chính mèo ít khi có được. Cái triết lý của tranh là long tham của kẻ tham thì mấy cũng là ít nên bất chấp luật pháp, của tham còn ít phải tham nhiều và nhiều hơn nữa dù biết đó không phải của mình mà là của dân của nước. Từ hình tượng con mèo, ngoài những điều tốt tích cực, mèo cũng có mặt trái vì thế con người sử dụng con vật này phải lúc nào cũng canh chừng tính tham lam làm nhiều điều thất thiệt, ấy là chưa kể thực tế cũng có mèo dại cắn hại chủ nhà.

Ngày Tết nói chuyện về con mèo, và với cách nhìn phong thủy, ai là tuổi mão sẽ gặp nhiều may mắn trong hoạt động xã hội, làm ăn phát tài, học hành đỗ đạt, công việc trong năm gặp nhiều thuận lợi hơn rủi ro. Theo luận thuyết tử vi thập lục hoa giáp thì ai có tuổi quý mão sẽ có nhiều may măn, làm việc gì cũng nhanh gọn và hiệu quả, gia đình hòa hợp an lành, phú quý tràn đầy.

Hoàng Hoa Mai

Đầu xuân gặp gỡ nhà văn tuổi Mão

2023 là năm Qúy Mão, giờ Mão là thời điểm từ 5 đến 7 giờ sáng, Mão (Mèo) cũng là con vật tỉnh giấc gọi tia nắng đầu...