Hạt gạo làng ta: Bài hát để đời và sự nhầm lẫn của tác giả

Hơn 50 năm qua, bài hát đã trở nên quá nổi tiếng đến mức gần như bạn nhỏ nào cũng biết, ít nhất cũng thuộc được một vài câu. Nhiều người lớn cũng rất thích thú bài này và thuộc nằm lòng. Nhưng bài hát được ra đời như thế nào, người hát đầu tiên là ai và bây giờ ra sao thì không mấy người biết. Quả là sẽ rất thú vị nếu những chi tiết này được bật mí.

Bài hát quá nổi tiếng

Không cứ chỉ trẻ em mà mọi người lớn hầu như ai cũng biết một bài hát có những lời lẽ rất quen thuộc: “Hạt gạo làng ta/ Có vị phù sa/ Của sông Kinh Thầy/ Có hương sen thơm/ Trong hồ nước đầy/ Có lời mẹ hát/ Ngọt bùi hôm nay…”. Hẳn là  bạn đọc đã nhận ra. Đó là bài hát Hạt gạo làng ta của nhạc sĩ Trần Viết Bính, phổ thơ của thần đồng thơ Trần Đăng Khoa.

Năm 1970, tình cờ nhạc sĩ Trần Viết Bính có trong tay tập thơ Góc sân và khoảng trời của Trần Đăng Khoa. Khoa lúc này đang nổi lên như một hiện tượng độc đáo, được coi là thần đồng thơ Việt Nam. Trần Viết Bính đặc biệt chú ý đến bài Hạt gạo làng ta. Ông quyết định phổ thành bài hát. Nhưng lúc này ông bận rộn với quá nhiều công việc, chưa biết thu xếp thời gian sáng tác vào lúc nào.

Một lần, ông đạp xe từ thành phố Nam Định về một xã ngoại thành để dạy hát. Vừa ngồi trên xe, ông vừa lẩm nhẩm sáng tác. Đến nơi cũng vừa xong bài hát. Về nhà, chỉ việc ngồi vào đàn kiểm tra và tu chỉnh lại chút ít. Sau này, ông nói hồi đó chỉ có xe đạp. Nếu như bây giờ đi xe máy hoặc xe hơi thì không thể có được bài hát đó.

Ở miền Bắc lúc đó có một số đội ca hát của các em ra đời rất nổi tiếng như Sơn ca, Họa mi (Hà Nội), Hải Yến (Hải Phòng). Nam Định có đội Vàng anh do nhạc sĩ Trần Viết Bính sáng lập và dàn dựng, chỉ huy. Ông triển khai tập ngay bài Hạt gạo làng ta vừa sáng tác. Các em hát rất say sưa. Chuyện khiến ông nhớ mãi là địa điểm tập của Vàng anh khi đó ở nơi sơ tán - một vùng nông thôn. Lúc giải lao, bà con nông dân đang làm đồng đến xem đội tập. Nghe đến đoạn “Hạt gạo làng ta/ Có bão tháng 7/ Có mưa tháng 3/ Giọt mồ hôi sa/ Những trưa tháng 6/ Nước như ai nấu/ Chết cả cá cờ/ Cua ngoi lên bờ/ Mẹ em xuống cấy…”, nhiều người đã khóc. Các em càng được khích lệ hơn.

Chỉ sau vài buổi tập, Trần Viết Bính hài lòng và đưa cả đội lên Hà Nội thu thanh ở Đài Tiếng nói Việt Nam. Kỹ nghệ thu thanh ngày ấy còn lạc hậu, chưa hiện đại như bây giờ. Nếu giờ đây thu hỏng chỗ nào thì chỉ việc thu lại chỗ đó, mất rất ít thời gian thì hồi đó, chỉ cần hát sai một tiếng là phải thu lại cả bài. Các em đội Vàng anh lần đầu tiên lên Hà Nội, bước vào phòng thu hoành tráng, bị choáng ngợp nên không tránh khỏi sự hồi hộp, lo lắng, lại càng mắc nhiều sai sót trong quá trình thu. Bài hát đã phải thu trong cả một ngày với gần 20 lần thu mới đạt yêu cầu (thường một ca khúc thiếu nhi chỉ cần thu vài ba lần trong khoảng 1 giờ là được).

Sau khi bài hát được phát trên làn sóng, chỉ một thời gian ngắn đã lan truyền khắp nơi và nhanh chóng nổi tiếng, được tuổi thơ cả nước hào hứng đón nhận. Sau này, bài hát được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chọn là một trong 20 ca khúc hay nhất viết về nông thôn, nông dân, nông nghiệp Việt Nam từ trước tới nay (cả những bài dành cho người lớn).

Hạt gạo làng ta: Bài hát để đời và sự nhầm lẫn của tác giả - 1

Nhạc sĩ Trần Viết Bính

Sự nhầm lẫn của tác giả

Một thời gian dài, mỗi lần Hạt gạo làng ta vang lên ở đâu, đều được giới thiệu là do em Nguyễn Thị Sảnh cùng đội Vàng anh trình bày. Nhưng sự thực không phải như vậy mà thay vì là do em Minh Trang lĩnh xướng. “Em” Minh Trang ngày ấy - năm 1971 - ở tuổi 12. Năm nay - 2023 - đã về hưu và có cháu nội. Sở dĩ có sự nhầm lẫn này, “tội” là do chính tác giả bài hát.

Trần Viết Bính kể rằng hồi đó, đội Vàng anh do ông phụ trách có khá đông thành viên. Cứ em nào hát được và yêu thích ca hát là có thể tham gia. Do hoàn cảnh sơ tán nên biên chế của đội luôn thay đổi tức là hôm nay em này tham gia, ngày mai có thể là em khác. Chỉ đến khi tập một tiết mục nào đó để biểu diễn hoặc thu thanh mới bắt buộc phải giữ quân số cố định. Vậy nên sau khi thu thanh xong bài hát ở Hà Nội, ông đã quên tên bé Minh Trang lĩnh xướng mà tưởng nhầm là bé Nguyễn Thị Sảnh.

“Cháu lĩnh xướng hiền lành, trông hơi quê quê nhưng hát rất hay, rất có hồn, lại chuẩn nốt nhạc tuy phát âm có tiếng hơi bị thổ ngữ địa phương. Tên của cháu cũng rất hợp với con người cháu. Cháu là Nguyễn Thị Sảnh”. Trần Viết Bính nói với biên tập viên âm nhạc ở Đài Tiếng nói Việt Nam như vậy.

Cho mãi tới gần đây, khi trên Đài Truyền hình Việt Nam có chương trình “Giai điệu tự hào”, sự nhầm lẫn trên mới được đính chính. Số là nữ nhà thơ, đạo diễn phim tài liệu Phan Huyền Thư - người sáng tạo ý tưởng chương trình này - đã nghe chú ruột của mình nói có nghe chuyện cô bé ngày xưa lĩnh xướng bài Hạt gạo làng ta từng làm việc ở bệnh viện đa khoa tỉnh Nam Định, nay đã về hưu. Người chú này đã mày mò tìm ra được cô bé năm xưa.

“Bé” là Minh Trang, nay đã có cháu nội, chứ không phải là Nguyễn Thị Sảnh. Sảnh cũng tham gia đội Vàng anh và năm 1971 cũng lên Hà Nội thu thanh nhưng không lĩnh xướng. Và thế là Minh Trang đã có mặt được trong một chương trình “Giai điệu tự hào” nói về bài Hạt gạo làng ta. Chương trình đã rất thú vị và cảm động, có sự hiện diện của nhạc sĩ Trần Viết Bính và vợ chồng Minh Trang. Hôm nay, bà Trang hát lại bài hát làu làu, trôi chảy. Tuy sau đó, không hoạt động ca hát chuyên nghiệp mà trở thành thầy thuốc nhưng bà hát vẫn hay, chuẩn, mặc dù đã ở lứa U60.

Những điều ít biết về tác giả

Trần Viết Bính sinh năm 1934, quê ở Thái Bình. Ông không xa lạ với công chúng yêu nhạc bởi từ năm 1956, lúc mới 22 tuổi đã có bài hát Dòng sông khá nổi tiếng. Ngày ấy, tôi rất hay đi xem xi-nê ở các rạp tại Hà Nội. Trước khi chiếu phim, bao giờ rạp cũng mở đĩa hát. Và một bài hát rất quen thuộc luôn được vang lên: “Nhà em ở phía bên sông/ Nhớ ngày phiên chợ còn đông/ Đôi bờ chưa cách dòng sông/ Anh thường sang chung một cánh đồng…”. Nam nữ yêu nhau thời ấy không ai không thuộc bài hát này. Đó là bài Dòng sông, nằm trong sê-ri tác phẩm văn học nghệ thuật có chủ đề đấu tranh thống nhất lúc ấy.

Quê ở Thái Bình nhưng từ nhỏ, Trần Viết Bính đã cùng gia đình sinh sống, lập nghiệp ở thành phố Nam Định. Ông trở thành nhạc sĩ, suốt đời chỉ biết có âm nhạc từ một chi tiết ngẫu nhiên: Bố mẹ ông có cửa hàng bán nhạc cụ. Cậu bé Bính táy máy, tập toạng gẩy đàn măng-đô-lin khiến mặt da đàn bị bẩn, không thể bán. Thế là bố mẹ cho hẳn để cậu chơi. Và cậu đã đánh thành thạo được rất nhiều bài hát quen biết lúc ấy mặc dù không biết gì về nhạc lý.

Năm 1946, kháng chiến chống thực dân Pháp bùng nổ, Bính cùng gia đình đi tản cư tới một nơi có nhiều nhạc sĩ đã nổi tiếng đến như Lưu Hữu Phước, Tô Vũ, Đoàn Chuẩn. Gần các nhạc sĩ này, Bính rất đỗi hâm mộ rồi tự lập ra một ban nhạc nhí cùng tập, hòa tấu nhiều bài. Các nhạc sĩ trên thấy ban nhạc trẻ con chơi nhạc rất được bèn để các cậu hòa tấu chung một số bài. Riêng Bính vì mặt mũi khôi ngô, tuấn tú, lại là đứa chơi giỏi nhất trong đám trẻ nên được nhạc sĩ Phạm Ngữ dạy đàn ghi-ta. Từ đó, Bính trở thành một tay ghi-ta giỏi và bắt đầu sáng tác. Bài đầu tiên ông viết năm 1946 - lúc mới 12 tuổi - là bài Nhớ núi Voi.

Từ sau năm 1954, Trần Viết Bính sinh sống và làm việc ở Ty Văn hóa Nam Định. Năm 1981, ông chuyển vào Đồng Nai làm giám đốc Trung tâm văn hóa tỉnh này cho đến lúc nghỉ hưu. Hiện nay, tuy đã ở tuổi 90 nhưng ông vẫn miệt mài sáng tác và sưu tầm dân ca các dân tộc ít người ở Đồng Nai. Năm 2016, ông được tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật. Ông chi gần hết số tiền thưởng cho việc ra Bắc chơi, thăm thú và gặp gỡ bạn bè. Mỗi cuộc thù tạc, ông hô : “Các bạn cứ gọi các món, mệt nghỉ. Bính được mấy trăm triệu kia mà”.

Nói đến Trần Viết Bính, ai cũng thấy rõ nét nổi bật của ông là say mê âm nhạc như lên đồng, chơi hết mình và làm cũng hết mình. Cả đời ông là chuỗi dài những tháng ngày… đào hoa do có thế mạnh bởi sự điển trai, lại đàn ngọt hát hay và cái miệng luôn dẻo như… kẹo kéo. Không thể kể được hết những “souvenir” tâm hồn của Trần Viết Bính bởi đó là dãy con số nối dài suốt chặng đường đời. Nhưng tất cả đều chân thành, đích thực, dào dạt và để lại nhiều ca khúc. Mấy chục năm nay và cũng chốt lại là một người bạn đời giản dị mà sâu sắc. Lắng lại trong ông sự bình yên, êm đềm sau những tháng ngày trai trẻ sôi động, ruổi rong như không biết điểm dừng…

Nguyễn Đình San

Người hát rong nhạc đỏ
Người hát rong nhạc đỏ

Trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, trên khắp các chặng đường Trường Sơn cũng như tại các mặt trận Quảng...

Tin liên quan

Tin mới nhất

Tình hình văn học nghệ thuật nửa đầu năm 2024

Tình hình văn học nghệ thuật nửa đầu năm 2024

Chiều 19/7, tại Hà Nội đã diễn ra Hội nghị giao ban đánh giá tình hình văn học, nghệ thuật và hoạt động của Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam, các Hội Văn học nghệ thuật chuyên ngành Trung ương 6 tháng đầu năm 2024. TS. Đinh Thị Mai, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương; PGS. TS, Nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Bí thư Đảng đoàn, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt N

Chuyện về những sinh viên Khoa Văn - Đại học Tổng hợp

Chuyện về những sinh viên Khoa Văn - Đại học Tổng hợp

Đợt lên Điện Biên vừa qua, tôi được ngồi bên PGS.TS Nguyễn Ngọc Thiện, Phó Chủ tịch Hội đồng Lý luận - Phê bình Văn học nghệ thuật Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, bao chuyện trò rôm rả, kể cả chuyện mới đây các anh đi chúc mừng người bạn học năm xưa là cùng lớp đại học Văn là Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tròn 80 tuổi.

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từ trần

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng từ trần

Theo thông tin từ Hội đồng chuyên môn bảo vệ sức khỏe cán bộ Trung ương, đồng chí Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, sau thời gian lâm bệnh, mặc dù được Đảng, Nhà nước, tập thể các giáo sư, bác sĩ tận tình cứu chữa, gia đình hết lòng chăm sóc, nhưng do tuổi cao, bệnh nặng, Đồng chí đã từ trần lúc 13 giờ 38 phút, ngày 19/7/2024 tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108. Hưởng thọ 80 tuổi.