Một ngộ nhận cần được đính chính

Trong những lần đi nói chuyện về âm nhạc phục vụ nhiều đối tượng công chúng, tôi thường xuyên đựơc tiếp xúc với các bạn trẻ, trong đó có nhiều trí thức. Gần đây nhất là dịp kỷ niệm ngày thành lập Quân đội Nhân dân Việt Nam vừa rồi (22/12), tôi được lên thăm, giao lưu với các chiến sỹ ở một số đồn biên phòng tại tỉnh biên giới Lạng Sơn. Trong buổi sinh hoạt, sau khi ca hát rất sôi nổi, các chiến sỹ trẻ hỏi tôi:

- Chúng em nghe nhiều bài hát của nhạc sỹ nhưng không thấy chú sáng tác nhạc trẻ?

Tôi thấy câu hỏi của các bạn rất giống với nhiều bạn trẻ khác ở những lần trước đây tôi vẫn tiếp xúc và nói chuyện. Họ cũng hỏi tôi là sao không viết nhạc trẻ. Tôi bỗng phải chú ý đến hai tiếng nhạc trẻ họ dùng nên hỏi lại:

- Thế các bạn đã biết và có chút cảm tình với những bài nào của tôi?

- Chúng em thích một số bài: Trên dòng sông Lai Hạ, Chiều nắng, Về bên sông Cầu, Về Hà Tiên, Chiều Nhật Lệ, Hương Sơn…

- Đó là những bài tình ca dành cho tuổi trẻ, cho các bạn đang yêu đấy. Các bạn không nghĩ đó là nhạc trẻ sao?

- Chúng em không nghĩ những bài đó là nhạc trẻ.

- Thế theo ý các bạn, những bài hát nào là nhạc trẻ và nhạc sĩ nào các bạn coi là nhạc sĩ của nhạc trẻ?

- Các bài nhạc trẻ phần lớn ra đời trong thành phố Hồ Chí Minh và các nhạc sĩ như Trần Tiến, Thanh Tùng và nhiều nhạc sĩ trẻ khác mới nổi lên là những người chuyên sáng tác nhạc trẻ.

- Còn ở ngoài Bắc?

- Cũng có nhưng ít hơn, ví như Hồ Hoài Anh, Nguyễn Vinh Tiến… Ở ngoài Bắc, hầu như không có nhạc sĩ nào chuyên sáng tác nhạc trẻ. Một vài người khác cũng có được một, hai bài nhạc trẻ nhưng không tiêu biểu, không rõ chất nhạc trẻ.

Tôi nói với họ:

- Vậy là các bạn tỏ ra thích các nhạc sĩ Trần Tiến, Thanh Tùng và nhiều người khác đã nhắc đến. Đúng. Các tác giả đó đều rất đáng để các bạn trẻ hâm mộ. Nhưng các bạn có biết bài Những đôi mắt mang hình viên đạn của Trần Tiến không? Đó có là nhạc trẻ theo quan niệm của các bạn không?

- Chúng em có biết, nhưng bài này không phải nhạc trẻ.

- Vì sao?

- Vì nó có vẻ gân guốc, nặng nề quá.

Cảm thấy đối tượng công chúng của tôi nói nhiều điều rất đáng chú ý, tôi tiếp tục câu chuyện:

- Các bạn có thích những bài hát của Văn Cao sáng tác ngày xưa không? Ví như Thiên Thai, Trương Chi, Suối mơ chẳng hạn.

- Chúng em rất thích, đặc biệt là Thiên thai.

- Vậy bài đó có phải nhạc trẻ không?

- Không, chúng em nghĩ đó là nhạc tiền chiến.

- Các bạn nghe Thiên thai qua biểu diễn của ai, ở đâu?

- Chúng em nghe các ca sĩ Hà Nội trình diễn trên các sân khấu hoặc ti- vi.

Tôi lấy ra chiếc USB do chính tay tôi in được từ một chương trình ca nhạc hải ngoại phát trên một đài nước ngoài, trong đó có bài Thiên thai do một ca sĩ “di tản” hát với phần phối khí theo phong cách nhạc nhẹ (extrade). Ca sĩ hát rất nhẹ, du dương, thỉnh thoảng có những tiếng nấc, nhiều chỗ theo tiết tấu nhảy. Tôi mở cho các bạn trẻ nghe. Họ tỏ ra thích thú, nhiều bạn khen hay, xuýt xoa. Nghe xong, tôi nói:

- Đó. Các bạn chắc là thấy họ hát khác hẳn các ca sĩ bên mình. Vậy bây giờ các bạn có nghĩ bài hát này là nhạc trẻ?

- Vâng. Như thế này thì là nhạc trẻ, chứ hát như các ca sĩ ở Hà Nội thì không phải.

Vậy đó. Một tác phẩm ca khúc mà mỗi lúc các bạn trẻ lại xếp loại nó một khác. Và cái danh từ nhạc trẻ họ dùng có nghĩa là gì vậy? Sao lại có những khái niệm về âm nhạc như họ đang suy nghĩ? Điều đó phải chăng là tự họ hay từ một thực tế nào dẫn tới?

Để hiểu rõ vấn đề hơn, tôi hỏi thêm:

- Theo các bạn, nhạc trẻ và nhạc nhẹ có là một không, hoặc có gì khác nhau? Nếu có khác thì ở điểm nào?

Các bạn có vẻ suy nghĩ trước câu hỏi này của tôi. Họ không trả lời ngay mà tỏ ra đắn đo:

- Chúng em nghĩ 2 loại nhạc đó gần nhau.

Có bạn nói:

- Giống nhau ạ. Có lẽ có hai cách gọi.

Một bạn khác nói:

- Có điểm khác nhau nhưng không đáng kể.

Tôi hỏi:

- Theo bạn, dù không đáng kể vẫn có điểm khác nhau, vậy ở chỗ nào?

Một bạn trả lời:

- Theo em, nhạc trẻ chỉ dành cho tuổi trẻ, còn nhạc nhẹ thì có đối tượng thưởng thức rộng hơn.

Tại các cơ quan có nhiều trí thức, biết các bạn đều học qua đại học, lại có nhiều người học ở nước ngoài về, giỏi ngoại ngữ, có dịp được tiếp xúc với văn hoá thế giới, tôi hỏi:

- Các bạn chắc là biết bài hát Sê-rê-nat (dịch là Dạ khúc) nổi tiếng của Su-Be và bài Khúc hát nàng Son-vếch của Grích. Hai bài đó chắc các bạn không nghĩ đó là nhạc nhẹ hoặc nhạc trẻ, nhưng không thể phủ nhận là dành cho tuổi trẻ đang yêu. Vậy vấn đề như thế nào đây?

Họ nói rất hồn nhiên:

- Hai bài đó là nhạc cổ điển.

Ảnh minh hoạ

***

Sau đó, tiếp tục buổi nói chuyện âm nhạc, tôi nói với các bạn rằng: Không nên có những quan niệm lầm lẫn mang tính ngộ nhận về cái gọi là nhạc trẻ. Thực ra danh từ này xuất hiện gắn liền với một loạt bài hát mà chính quyền Việt Nam Cộng hòa trước 1975 vẫn dùng để ru ngủ thanh niên, hòng làm tuổi trẻ lãng quên nỗi nhục mất nước, đẩy họ vào cuộc sống hưởng thụ gấp gáp.

Còn nhạc nhẹ? Nhiều khi đó chẳng qua là ở cách thể hiện của người hát, đặc biệt là cách phối khí với biên chế dàn nhạc cùng cách diễn tấu. Một ca khúc nào đó do một ca sĩ được đào tạo ở nhạc viện biểu diễn theo cách hát be-căng-tô với sự phụ hoạ của cây đàn pi-a-nô hoặc một dàn nhạc đệm mang tính bán cổ điển (chemise classique) sẽ mang đến cho người nghe ấn tượng khác hẳn một ca sĩ hát “sến” với phần đệm là những nhạc cụ điện tử. Ở trường hợp trước, ta vẫn gọi là phong cách thính phòng (academique), còn ở trường hợp sau là hát theo phong cách nhạc nhẹ (extrade).

Sáng tác văn học nghệ thuật nói chung trong đó có âm nhạc không có vấn đề trẻ, già, tác giả ở trung ương hay địa phương, là chuyên nghiệp hay nghiệp dư mà chỉ có hay, dở, có khiến trái tim người nghe thuộc đủ mọi tầng lớp công chúng rung động hay không mà thôi.

Hãy chỉ nên quan tâm đến một điều: Âm nhạc có giá trị đích thực, khiến tâm hồn các bạn rung động với những mĩ cảm phong phú và loại âm nhạc ít hoặc không có khả năng tạo ra điều trên mà chỉ khiến các bạn thấy vui tai (nghe), vui mắt (xem).

Hiện nay, không thiếu những tác phẩm ca khúc mang tính chất thời thượng như những cái mốt hấp dẫn lúc đầu, rồi nhanh chóng nhạt nhẽo, khiến các bạn quên lãng. Nhưng lúc đầu nó có sức cuốn hút ghê gớm như những thứ hàng hoá ngoài chợ, được đánh bóng, trang sức thật là đẹp.

Khái niệm về nhạc trẻ của các bạn hiện nay rất gần với loại nhạc này. Không tin, các bạn hãy để ý: Sau năm 1975, từ các tỉnh phía Nam lần lượt rộ lên nhiều ca khúc, số bài này sống được vài năm rồi bị ngay cả các thính giả trẻ quên bẵng, chìm đi, chẳng ai nhớ đến nữa, trong khi những Tình ca, Nhạc rừng (Hoàng Việt); Tình em (Huy Du), Làng tôi, Sông Lô, Mùa xuân đầu tiên (Văn Cao) ; Mẹ yêu con (Nguyễn Văn Tý); Con kênh xanh xanh (Ngô Huỳnh); Bài ca hy vọng (Văn Ký); Quê em (Nguyễn Đức Toàn), Hà Nội – Huế - Sài Gòn (Hoàng Vân); Những cô gái quan họ (Phó Đức Phương) và rất nhiều ca khúc khác không thể kể hết cứ sống mãi, vượt lên tất cả mọi thử thách khắc nghiệt của thời gian.

Sở dĩ các bạn trẻ và nhiều người vẫn còn bị ngộ nhận trong quan niệm về một vài loại âm nhạc như đã nói là do công tác lý luận phê bình và phổ biến âm nhạc của chúng ta chưa làm được nhiều. Công chúng chẳng có lỗi gì. Sự thưởng thức của họ về một vài loại bài hát nào đó, họ quan niệm ra sao về các chủng loại là lẽ tự nhiên theo quyền riêng và sở thích thẩm mĩ riêng. Nhưng công tác lý luận và giáo dục âm nhạc cần phải được chú ý đẩy mạnh để phát huy tác dụng, để tác động vào việc nâng cao dân trí, giúp công chúng có khả năng cảm thụ, nhận biết chính xác, tinh tế chân giá trị nghệ thuật đích thực. Thiết nghĩ cần nhanh chóng giúp họ đính chính sự ngộ nhận này./.

Nguyễn Đình San

Cần có nhiều ca khúc du lịch

Trong kinh doanh, ngành nghề nào cũng cần phải quảng cáo, tiếp thị, nhất là khi có sự cạnh tranh. Nơi nào làm tốt việc này...