Cội nguồn văn hoá và Ngày Văn hoá Việt Nam - 24/11

Văn hoá là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh con người Việt Nam. Thực tiễn lịch sử cho thấy, mỗi thời kì đất nước phát triển mạnh mẽ đều gắn với sự phát triển rực rỡ về văn hoá. Các giá trị văn hoá ngày càng thấm sâu vào mọi mặt của đời sống xã hội, khơi dậy truyền thống yêu nước, củng cố niềm tin vào khối đại đoàn kết toàn dân tộc, hội nhập quốc tế về văn hoá ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao tiềm lực, vị thế, uy tín, sức mạnh mềm của quốc gia… 

Cội nguồn và bản sắc văn hoá dân tộc

Nền văn hoá Việt Nam là thành quả kết tinh hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước, mang bản sắc được hình thành từ nền nông nghiệp lúa nước và đời sống của cư dân khu vực Đông Nam Á. Nền văn minh lúa nước gắn với hệ thống sông ngòi, xóm làng, với triết lí ứng xử hoà hợp với thiên nhiên, đề cao tính cộng đồng và tính tự trị làng xã. Từ xưa, điều đó đã thể hiện trong câu tục ngữ “Phép vua thua lệ làng”, tạo nên sự gắn kết giữa các thành viên cộng đồng nhưng cũng mang những hạn chế của tính khép kín truyền thống.

Đó là nền văn hoá đề cao gia đình và đạo lí, coi trọng nếp nhà, gia phong, sự hiếu thuận và truyền thống “uống nước nhớ nguồn”, “ăn quả nhớ người trồng cây”, “Công cha như núi Thái Sơn/Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra”. Gia đình là tế bào xã hội, nơi sinh thành, nuôi dưỡng nhân cách con người.

Cội nguồn văn hoá và Ngày Văn hoá Việt Nam - 24/11 - 1

Ảnh: VGP/Lê Hoàng

Ở nước ta, giá trị văn hoá gia đình truyền thống được đúc kết từ sự thích nghi và ứng phó của dân tộc đối với tự nhiên và xã hội trước những thách thức của lịch sử. Người Việt Nam sâu nặng với tổ tiên, thể hiện qua tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và đạo lí tôn kính người sinh thành, các thế hệ đi trước.

Văn hoá truyền thống của người Việt Nam giàu tính nhân văn, đề cao tình nghĩa vợ chồng: “Chồng em áo rách em thương/Chồng người áo gấm, xông hương mặc người”. Trong đời sống gia đình, vai trò của người mẹ, người vợ luôn được coi trọng. Con cháu giữ nếp nhà, tôn kính, hiếu thảo với ông bà, cha mẹ; anh em hoà thuận theo đạo lí “chị ngã em nâng”.

Giá trị văn hoá gia đình còn biểu hiện trong các quan hệ xã hội. Người Việt Nam coi đất nước là một gia đình lớn, có chung cội nguồn từ truyền thuyết Cha Rồng (Lạc Long Quân), Mẹ Tiên (Âu Cơ) sinh ra bọc trăm trứng, nở thành các dân tộc trên đất nước Việt Nam. Nước có ngày Giỗ Tổ Hùng Vương. Từ văn hoá gia đình hình thành và phát triển văn hoá làng xã, một tổ chức xã hội đặc trưng của Việt Nam truyền thống, nơi các thành viên gắn bó trong lao động, sản xuất và sinh hoạt cộng đồng. Ở đó có đình chùa, cây đa, giếng nước, sân đình...

Mỗi làng, bản Việt Nam đều có phong tục, tập quán, hương ước, duy trì những tục lệ trở thành nếp sống văn hoá. Trong ứng xử, người Việt Nam đề cao tình làng nghĩa xóm: “Bán anh em xa mua láng giềng gần”, “Bầu ơi thương lấy bí cùng/Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn”. Làng xã trở thành nơi gìn giữ bản sắc văn hoá vùng miền, có tính tự trị nhưng vẫn gắn bó mật thiết với quốc gia, tạo nên giá trị “tình làng nghĩa nước”.

Đó cũng là nền văn hoá thấm đẫm tinh thần yêu nước và ý thức quốc gia - dân tộc, được hun đúc qua lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm, giành độc lập, tự do và bảo vệ toàn vẹn lãnh thổ. Đất nước có 54 dân tộc anh em, thống nhất trong đa dạng, tạo nên những sắc thái văn hoá vùng miền độc đáo, cùng chung truyền thống “Nhiễu điều phủ lấy giá gương/Người trong một nước phải thương nhau cùng”.

Văn hoá dân tộc thể hiện trình độ nghệ thuật ứng xử với thiên nhiên, với xã hội và sự chủ động hội nhập vào dòng chảy văn minh nhân loại. Trước những thách thức của lịch sử, người Việt Nam đề cao và lan toả tinh thần yêu nước, thương nòi, ý thức về quốc gia - dân tộc. Những huyền thoại về cội nguồn Hồng Bàng, truyền thuyết các Vua Hùng hay sự tích Mỵ Châu - Trọng Thuỷ đã góp phần lưu truyền ý thức cộng đồng, những bài học lịch sử qua nhiều thế hệ.

Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị khẳng định: “Văn hoá là kết tinh những giá trị tốt đẹp của dân tộc trong tiến trình hàng nghìn năm dựng nước, giữ nước, là nguồn lực nội sinh quan trọng hun đúc trí tuệ, tâm hồn, khí phách và bản lĩnh người Việt Nam. Thực tiễn lịch sử cho thấy, mỗi thời kì đất nước phát triển mạnh mẽ đều gắn liền với sự phát triển rực rỡ của văn hoá”.

“Văn hóa soi đường cho quốc dân đi” và Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11

Nghị quyết số 28/2026/QH16 về phát triển văn hóa Việt Nam của Quốc hội khóa XVI quy định ngày 24/11 hằng năm là Ngày Văn hóa Việt Nam. Ngày 24/11/1946, Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất khai mạc tại Nhà hát Lớn Hà Nội, với sự tham dự của Chủ tịch Hồ Chí Minh và hơn 200 đại biểu là các nhà văn hóa, trí thức, văn nghệ sĩ trong cả nước. Tại Hội nghị, Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu quan điểm “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, khẳng định vai trò quan trọng của văn hóa đối với sự phát triển đất nước.

Cội nguồn văn hoá và Ngày Văn hoá Việt Nam - 24/11 - 2

Các đại biểu dự Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, tháng 11 năm 1946. Ảnh tư liệu.

Theo đó, Nhà nước hướng tới đưa Ngày Văn hóa Việt Nam thực sự trở thành ngày hội của toàn dân, bảo đảm trang trọng, thiết thực, có chiều sâu, có sức lan tỏa, tạo dấu ấn mới về cách tổ chức sự kiện; khơi dậy lòng yêu nước, khát vọng cống hiến và phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc, góp phần cụ thể hóa chủ trương của Đảng về phát triển văn hóa, xây dựng con người trong giai đoạn mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Từ đó, xây dựng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 trở thành thương hiệu văn hóa quốc gia. Phải chấm dứt tình trạng hành chính hóa các hoạt động văn hóa, chuyển hình thức tổ chức kỷ niệm trong hội trường sang các không gian công cộng như quảng trường, phố đi bộ, di tích lịch sử - văn hóa, bảo tàng, công viên, nhà văn hóa thôn, bản... với các chuỗi hoạt động trải nghiệm thực chất trong cộng đồng. Ngày Văn hóa Việt Nam cần lấy người dân, đội ngũ văn nghệ sĩ, trí thức, doanh nghiệp và thế hệ trẻ làm trung tâm, vừa là chủ thể tham gia, sáng tạo, vừa là đối tượng trực tiếp hưởng thụ những thành quả của văn hóa.

Các hoạt động phải thể hiện bản sắc văn hóa Việt Nam, phản ánh tinh thần đổi mới sáng tạo, hội nhập và khát vọng phát triển đất nước; tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo; gắn kết chặt chẽ nhiệm vụ phát triển văn hóa với phát triển các ngành công nghiệp văn hóa, du lịch di sản và kinh tế số, lấy hiệu quả hưởng thụ văn hóa của nhân dân và mức độ lan tỏa xã hội làm thước đo đánh giá kết quả phát triển.

Phấn đấu để mỗi hình thức hoạt động trở thành một sản phẩm văn hóa cụ thể, mang dấu ấn và sức lan tỏa trong xã hội. Mỗi thôn, bản, xã, phường, đặc khu, vùng miền có một dấu ấn riêng về văn hóa. Qua đó, từng bước xây dựng Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11 trở thành ngày hội với những sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa, có giá trị về tinh thần và kinh tế, góp phần quảng bá văn hóa Việt Nam ra thị trường trong nước và thế giới.

Trong ngày 24/11, mỗi địa phương cấp tỉnh, thành phố, cấp xã, phường lựa chọn ít nhất một hoạt động có ý nghĩa, một sản phẩm điển hình hoặc không gian văn hóa tiêu biểu, thể hiện đặc trưng của địa phương để giới thiệu, quảng bá rộng rãi. Đó có thể là tuyến phố đi bộ, lễ hội dân gian truyền thống, không gian ẩm thực, triển lãm, giới thiệu làng nghề gắn với xúc tiến, kích cầu du lịch địa phương. Từ đó, lựa chọn một số sản phẩm văn hóa đặc sắc, có khả năng trở thành thương hiệu thường niên, gắn với di sản, nghệ thuật, điện ảnh, âm nhạc, ẩm thực, thiết kế, thủ công mỹ nghệ... thuộc các lĩnh vực công nghiệp văn hóa để quảng bá, giới thiệu trong Ngày Văn hóa Việt Nam.

Ngày nay, chúng ta đang đứng trước thách thức cạnh tranh giữa các nền văn hóa, trong đó có sự cạnh tranh về giá trị và ảnh hưởng của công nghiệp văn hóa. Các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống, cùng với tác động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, đang làm thay đổi căn bản các chuẩn mực ứng xử và hệ giá trị văn hóa, đặt ra nhu cầu cấp thiết về định vị quốc gia trong trật tự thế giới mới.

Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị chỉ rõ: “Xây dựng và phát triển nền văn hoá Việt Nam xã hội chủ nghĩa, trong đó con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu, động lực của phát triển; các giá trị văn hoá giữ vai trò nền tảng, chuẩn mực và được thẩm thấu trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội”. Nghị quyết đặt ra tầm nhìn đến năm 2045, khẳng định vị thế văn hóa của quốc gia phát triển có thu nhập cao, định hướng xã hội chủ nghĩa; đưa Việt Nam trở thành điểm đến hấp dẫn của các sự kiện văn hóa, nghệ thuật tầm cỡ khu vực và quốc tế, một trong những trung tâm công nghiệp văn hóa - sáng tạo năng động.

Trong đó, phấn đấu đưa công nghiệp văn hóa, kinh tế sáng tạo đóng góp 9% GDP; có 10 thương hiệu liên hoan nghệ thuật, lễ hội văn hóa tầm vóc quốc tế; nằm trong Top 3 khu vực ASEAN và Top 30 thế giới về Chỉ số Sức mạnh mềm (Soft Power Index) của quốc gia và giá trị xuất khẩu sản phẩm công nghiệp văn hóa.

Cần khẳng định, phát triển văn hóa, xây dựng con người Việt Nam là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, là động lực to lớn phát triển đất nước.

Kim Quốc Hoa

Tin liên quan

Tin mới nhất

55 tác phẩm được vinh danh tại Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp phát triển Văn hóa Việt Nam” lần thứ tư

55 tác phẩm được vinh danh tại Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp phát triển Văn hóa Việt Nam” lần thứ tư

Sáng 20/11, tại Hà Nội, Giải Báo chí toàn quốc “Vì sự nghiệp phát triển Văn hóa Việt Nam” lần thứ tư, năm 2026 đã tổng kết và trao giải cho 55 tác phẩm xuất sắc. Giải thưởng ghi nhận những đóng góp của báo chí trong việc phản ánh đời sống văn hóa, phát hiện các vấn đề đặt ra và đề xuất giải pháp thúc đẩy phát triển văn hóa Việt Nam.