Giữ gìn nét đẹp văn hóa truyền thống

Những giá trị truyền thống của dân tộc đang dần được nhìn nhận lại như một nguồn lực tinh thần sống động, góp phần tạo nền tảng bền vững cho sự phát triển của đất nước. Từ môi trường giáo dục, nghệ thuật, truyền thông cho đến các sinh hoạt cộng đồng, ngày càng xuất hiện nhiều mô hình, cách làm sáng tạo giúp các giá trị dân tộc trở nên gần gũi hơn, thích ứng với nhịp sống đương đại.

Khi truyền thống được "chạm" bằng cảm xúc

Workshop “Mâm cúng giao thừa - Nét đẹp văn hóa của người Việt” tổ chức trong không khí chộn rộn của những ngày giáp Tết với sự dẫn dắt điều hành của nhà báo Vĩnh Quyên, thu hút sự quan tâm của đông đảo người tham gia trực tuyến lẫn trực tiếp. Trong không gian ấm cúng, các thành viên cùng hồi tưởng không khí linh thiêng của ngày đầu năm mới gắn với ký ức thanh xuân. Từ nhiều năm nay, nhà báo Vĩnh Quyên luôn kiên trì kiến tạo những không gian sinh hoạt mang đậm bản sắc dân tộc thông qua các workshop tái hiện và lan tỏa tinh hoa truyền thống dân tộc, nhất là ẩm thực. Các buổi phục dựng mâm cỗ cúng giao thừa, mâm cỗ Tết, mâm cỗ ba miền hay những chia sẻ về cách chế biến món ăn của người Việt đều nhận được sự hưởng ứng rộng rãi.

Điều đáng chú ý trong cách làm của nhà báo Vĩnh Quyên là sự lựa chọn tiếp cận từ những điều rất đời thường. Chị không đặt mục tiêu “dạy” nấu ăn hay phục dựng nghi lễ theo lối khuôn mẫu, mà kể câu chuyện phía sau mỗi món ăn - câu chuyện về phong vị quê nhà, về ký ức gia đình, về nếp sống được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chính từ những chi tiết tưởng như giản dị ấy, các giá trị truyền thống được đánh thức trong đời sống hôm nay, trở thành sợi dây gắn kết tự nhiên giữa các thế hệ. Nhiều người tham dự workshop chia sẻ rằng, sau mỗi buổi gặp gỡ, họ mang theo không chỉ kiến thức, mà còn là một ký ức đẹp, một cảm xúc lắng đọng và mong muốn gìn giữ, lan tỏa những điều tốt đẹp ấy trong sinh hoạt hằng ngày.

Lý giải động lực theo đuổi những hoạt động công phu và giàu tâm huyết này, nhà báo Vĩnh Quyên cho biết, điều chị mong muốn nhất là tạo ra những không gian để các giá trị truyền thống không còn nằm yên trong sách vở hay bảo tàng, mà trở lại đời sống thường nhật - trong bữa cơm gia đình, trong cách bày biện, trong những câu chuyện được kể chậm rãi bên nhau. Chị cho rằng, xã hội hiện đại đang thiếu những câu chuyện được kể bằng cảm xúc. Khi cảm xúc được khơi gợi, sự trân trọng sẽ hình thành một cách tự nhiên.

Trong bối cảnh không ít người lo ngại về xu hướng giản tiện trong thực hành các giá trị truyền thống, thậm chí cổ xúy lối sống “Tây hóa”, cách tiếp cận của nhà báo Vĩnh Quyên gợi mở một góc nhìn khác. Vấn đề không nằm ở việc lựa chọn “truyền thống” hay “hiện đại”, mà ở thái độ tiếp nhận. Chỉ khi những giá trị ấy được đặt trong đời sống thực, được con người tự nguyện lựa chọn và gắn bó, chúng mới có thể tồn tại bền lâu, thay vì bị bảo tồn một cách áp đặt hay hình thức.

Gieo mầm từ giáo dục và cộng đồng

Nếu những hoạt động của nhà báo Vĩnh Quyên hướng tới việc đánh thức ký ức truyền thống trong cộng đồng người trưởng thành, thì các nỗ lực của Tiến sĩ giáo dục Nguyễn Thụy Anh lại tập trung vào việc gieo mầm từ lứa tuổi nhỏ, coi đây là nền tảng quan trọng để hình thành bản lĩnh tinh thần cho thế hệ trẻ. Thông qua Câu lạc bộ Đọc sách cùng con và nhiều không gian giáo dục khác, chị kiên trì đưa di sản dân tộc đến gần hơn với trẻ em bằng những phương thức sáng tạo, sinh động và giàu tính trải nghiệm.

Tiến sĩ Nguyễn Thụy Anh cho biết, việc tổ chức các hoạt động trải nghiệm hướng tới hai mục tiêu song song. Trước hết là khuyến khích giới trẻ tìm hiểu, nhận ra và tự hào về vẻ đẹp của tâm hồn Việt Nam, từ đó xây dựng cho mình một “phông nền tinh thần” vững chắc để tự tin, vững vàng trong cuộc sống. Bên cạnh đó, thông qua các giá trị truyền thống, trẻ em có thể tiếp nhận kiến thức và kỹ năng một cách tự nhiên, không gò ép. Những làn điệu xẩm kể chuyện lịch sử Thăng Long, câu ca quan họ hay các tích chèo cổ vừa giúp các em tiếp cận di sản, vừa nuôi dưỡng cảm xúc, hình thành nhân cách và chuẩn mực ứng xử xã hội.

Từ góc độ một người tham gia biên soạn sách giáo khoa về hoạt động trải nghiệm, Tiến sĩ Nguyễn Thụy Anh nhấn mạnh vai trò của nhà trường trong việc lồng ghép các loại hình nghệ thuật truyền thống vào giáo dục. Việc đưa nghệ sĩ đến trường học, tổ chức các tiết sinh hoạt dưới cờ với nội dung xẩm, chèo, tuồng, quan họ, hay những chuyến đi thực tế về làng quan họ, sân đình, nhà hát truyền thống… đã cho thấy hiệu quả rõ rệt. Theo chị, chỉ cần có phương pháp phù hợp và một tình yêu chân thành với những giá trị gốc rễ của dân tộc, việc khơi gợi niềm yêu thích và sự trân trọng ở học sinh là hoàn toàn khả thi.

Khi các giá trị truyền thống được đưa vào giáo dục bằng những trải nghiệm sống động, di sản không còn là khái niệm xa lạ mà trở thành một phần tự nhiên của đời sống học đường và cộng đồng, góp phần gắn kết giáo dục toàn diện với giáo dục nhân cách, xây dựng con người Việt Nam phát triển hài hòa cả trí tuệ, đạo đức và bản sắc.

Sự tiếp nối sáng tạo của thế hệ trẻ

Thời gian qua, nhiều dự án và cộng đồng do người trẻ khởi xướng và thực hiện đã tạo nên làn sóng lan tỏa mạnh mẽ những giá trị truyền thống trong xã hội. Có thể kể đến nhóm Đại Việt Cổ Phong, thành lập từ năm 2014, nay đã trở thành một không gian kết nối rộng lớn, quy tụ hàng trăm nghìn bạn trẻ say mê nghiên cứu, chia sẻ tri thức về lịch sử, phong tục, lễ nghi của người Việt. Từ trang phục, nghi lễ đến sinh hoạt tín ngưỡng, các thành viên không chỉ trao đổi kiến thức mà còn tổ chức nhiều hoạt động phục dựng, biểu diễn, sáng tạo nội dung số, góp phần đưa những giá trị xưa trở lại đời sống hôm nay bằng ngôn ngữ hiện đại.

Tương tự, dự án “Màu dân tộc” do chị Nguyễn Thị Hữu khởi xướng đã lựa chọn một hướng đi sáng tạo khi đưa tranh dân gian và gam màu truyền thống vào các sản phẩm ứng dụng như đèn trang trí, sách vở, bình gốm, túi xách… Qua việc nghiên cứu, phục dựng và giới thiệu các sắc màu cổ truyền trong trang phục, mỹ thuật và sinh hoạt đời thường, dự án góp phần giúp công chúng, nhất là giới trẻ, nhận diện sâu sắc hơn vẻ đẹp tinh tế của di sản dân tộc.

Sự xuất hiện ngày càng nhiều các nhóm, dự án sáng tạo cho thấy một chuyển biến tích cực trong nhận thức xã hội. Những giá trị truyền thống không còn bị xem là “cũ kỹ” hay đối lập với hiện đại, mà trở thành nguồn cảm hứng để sáng tạo, khẳng định bản sắc cá nhân và cộng đồng trong bối cảnh toàn cầu hóa. Đây cũng chính là biểu hiện sinh động của quá trình trao truyền liên tục, nơi mỗi thế hệ vừa tiếp nhận, vừa làm giàu thêm những giá trị vô giá mà cha ông để lại.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vỹ nhận định, trong tiến trình đổi mới và phát triển, các giá trị truyền thống không những không phai nhạt mà còn có thêm điều kiện để khôi phục và lan tỏa mạnh mẽ hơn. Tuy nhiên, bảo tồn không thể tách rời thấu hiểu và phát huy. Theo ông, mỗi thế hệ cần ý thức rằng hôm nay chính là truyền thống của ngày mai. Việc trao truyền không chỉ dừng lại ở gìn giữ những giá trị sẵn có, mà còn là sáng tạo trên nền tảng bản sắc để tạo ra giá trị mới cho tương lai. Khi những giá trị chân-thiện-mỹ được nuôi dưỡng trong đời sống thường nhật, dòng chảy tinh thần ấy sẽ tiếp tục bền bỉ, nâng đỡ xã hội và góp phần định vị bản sắc Việt Nam trong quá trình hội nhập.