Người giữ hồn văn hóa Thái trong dòng chảy hội nhập
Trong bức tranh văn hóa đa dạng của các dân tộc Việt Nam, văn hóa Thái Tây Bắc chiếm một vị trí quan trọng với kho tàng truyện thơ, dân ca, mo, tục ngữ và phong tục giàu giá trị nhân văn. Tuy nhiên, trước những thách thức của toàn cầu hóa, các giá trị ấy đứng trước nguy cơ phai nhạt. Giữa bối cảnh đó, thạc sĩ, trí thức dân tộc Thái Lò Bình Minh đã khẳng định vai trò của mình như một người thầy, một nhà nghiên cứu, một dịch giả và trên hết là một “người giữ lửa” cho văn hóa dân tộc. Anh là người tiếp nối sự nghiệp của những bậc tiền bối trong nghiên cứu, sưu tầm, dịch thuật văn học dân gian Thái như Hoàng Trần Nghịch, Vương Trung, Lò Văn Lả, Đinh Ân…, đồng thời đồng hành cùng các nhà nghiên cứu người Kinh như Trần Đại Tạo và các cộng sự trong Chi hội Văn nghệ dân gian Trường Đại học Tây Bắc. Chính sự kế thừa và phát triển đó đã tạo nên dấu ấn riêng của Lò Bình Minh trong dòng chảy nghiên cứu văn hóa dân gian Thái hiện đại.
Con đường học thuật và giảng dạy
Bắt đầu sự nghiệp giảng dạy tại Trường Cao đẳng Sư phạm Tây Bắc từ năm 1982, đến 1995, cùng với Hiệu trưởng Cầm Quynh và nhà văn Vương Trung, Lò Bình Minh hoàn thành Giáo trình Văn học Thái - công trình khoa học cấp tỉnh được đánh giá xuất sắc. Đây là bộ giáo trình đầy đặn, lần đầu tiên hệ thống hóa diện mạo văn học Thái từ cổ điển đến hiện đại, giới thiệu các tác giả tiêu biểu như Cầm Biêu, Lò Văn Cậy, Vương Trung… Từ đây, anh dấn thân sâu vào con đường nghiên cứu văn hóa, văn học dân gian Thái, vừa giảng dạy, vừa sưu tầm, vừa biên dịch. Năm 1987, luận văn thạc sĩ Bi kịch tình yêu trong truyện thơ Khun Lú Náng Ủa của anh được đánh giá xuất sắc. Đây là một trong những công trình đầu tiên nghiên cứu có hệ thống về giá trị nhân văn và cấu trúc bi kịch của truyện thơ Thái. Hiện nay, anh là hội viên Hội LHVHNT Sơn La, Hội VHNT các DTTS Việt Nam, Hội văn nghệ dân gian Việt Nam. Anh còn giữ cương vị Chi hội trưởng Chi hội Văn nghệ dân gian tại Trường Đại học Tây Bắc, mong muốn tiếp tục lan tỏa tri thức tới nhiều thế hệ sinh viên.
Tác giả Lò Bình Minh.
Đóng góp trong nghiên cứu, sưu tầm và biên dịch văn học dân gian Thái
Điểm mạnh nổi bật của Lò Bình Minh chính là ở mảng dịch thuật và nghiên cứu truyện thơ dân gian Thái, kết hợp nhuần nhuyễn tính lý luận và tính nghệ thuật.
Năm 2017, anh cùng Lò Văn Lả xuất bản Đồng dao: Cháu nhỏ chơi hát (Làn nọi ỉn khắp) - bộ sưu tập đồng dao Thái gắn với trò chơi trẻ em, vừa mang ý nghĩa bảo tồn, vừa có giá trị giáo dục mầm non.
Năm 2018, anh sưu tầm, dịch và giới thiệu Khun Tớng – Khun Tính, một truyện thơ tình yêu đậm màu sắc kỳ ảo nhưng phản ánh hiện thực lập mường mở đất. Bản dịch của anh giữ được nhạc tính, hình ảnh thơ giàu sức gợi, khiến tác phẩm gần gũi hơn với độc giả phổ thông.
Năm 2019, cùng Cà Chung, anh công bố chuyên khảo Xống chụ xon xao (Tiễn dặn người yêu) nhìn từ góc độ thi pháp- công trình gần 300 trang, chuyên sâu, phát hiện nhiều giá trị nghệ thuật mới mẻ của áng sử thi tình ca nổi tiếng nhất của người Thái. Đây được coi là công trình nghiên cứu công phu và đầy đặn nhất của anh. Cũng năm 2019, anh ra mắt Tòng Đón - Ăm Ca, một truyện thơ dân gian giàu tính nhân văn, khác biệt ở chỗ có cái kết có hậu, ca ngợi tình yêu chân chính, khát vọng bình đẳng và vai trò người phụ nữ trong đời sống cộng đồng. Ngoài ra, anh còn công bố nhiều tác phẩm khác như Nàng Cóc (2021), Tìm hiểu bước đầu về truyện thơ phỏng tác của dân tộc Thái ở Sơn La, Tây Bắc được lấy từ cốt truyện của các dân tộc (Trần Đại Tạo - Lò Thanh Hoàn - Cà chung - Lò Bình Minh - (2022), Hiền Hom (2023), Xan Lương - Inh Lai và Truyện rắn thần (2024), TruyệnTrạng Nguyên (2025) cùng hàng loạt bài báo, chuyên đề khoa học về tục ngữ, dân ca, nghi lễ và phong tục Thái.
Điểm đặc biệt trong công trình của anh là cấu trúc bốn phần rõ ràng: Giới thiệu, bản chữ Thái, phiên âm, bản dịch nghĩa. Cách làm này vừa khoa học, vừa sư phạm, giúp bảo tồn nguyên bản, đồng thời tạo điều kiện để người đọc tiếp cận dễ dàng.Với hàng chục công trình nghiên cứu, chuyên khảo, bài báo đã đoạt nhiều giải của các hội Trung ương và địa phương cùng nhiều đóng góp trong hội thảo khoa học và xuất bản sách, Lò Bình Minh đã khẳng định vai trò là một trí thức - văn nghệ sĩ dân tộc Thái tiêu biểu của Sơn La và Tây Bắc, nối dài truyền thống nghiên cứu - sáng tác của các thế hệ đi trước.
Bản lĩnh dịch giả và nhà phê bình
Trong lĩnh vực dịch thuật, Lò Bình Minh thuộc số ít học giả có khả năng song hành giữa văn học Thái và tiếng Việt một cách nhuần nhuyễn. Anh quan niệm: “Ở phần dịch, chúng tôi cố gắng giữ được nhịp điệu, vần của thơ Thái. Tuy nhiên dịch thơ là vô cùng khó, vì thế bản dịch phải trung thành với nguyên tác nhưng cũng phải nhuần nhị trong tiếng Việt” nhưng vẫn kiên trì giữ nhạc điệu, hình tượng, hơi thở của nguyên tác. Nhờ vậy, các bản dịch của anh đã giúp truyện thơ Thái thoát khỏi nguy cơ bị “cô lập” trong phạm vi ngôn ngữ bản địa, trở thành di sản chung của văn hóa Việt Nam. Đồng thời, anh cũng mở ra hướng tiếp cận mới khi nghiên cứu thi pháp, nhấn mạnh các đặc điểm nghệ thuật thay vì chỉ dừng lại ở nội dung cốt truyện.
Không chỉ là dịch giả, Lò Bình Minh còn là nhà phê bình sắc sảo. Trong các bài nghiên cứu, anh luôn tìm hướng tiếp cận mới: thi pháp học, mỹ học Mác - Lênin, so sánh liên văn hóa… Từ đó, anh phát hiện ra những khía cạnh mà các công trình trước ít đề cập, ví dụ: Tìm hiểu bước đầu về chất dân gian trong bản tình ca “Xống chụ xon xao” (Tiễn dặn người yêu); Đến với bài thơ “Tắm dưới trăng”của tác giả Lò Xuân Thương; Truyện thơ “Tòng Đón - Ăm Ca” của người Thái Tây Bắc từ góc nhìn văn hóa; Tìm hiểu đặc điểm thi pháp tục ngữ Thái vùng Tây Bắc…
Trong bối cảnh hiện nay, tiến trình hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa mở ra nhiều cơ hội phát triển cho đất nước, nhưng đồng thời cũng đặt ra nguy cơ mai một những giá trị truyền thống của các dân tộc thiểu số. Văn hóa Thái vốn giàu bản sắc với kho tàng dân ca, truyện thơ, mo, tục ngữ, nghi lễ có nguy cơ bị lấn át bởi làn sóng văn hóa đại chúng, nhất là trước sức hút của công nghệ và giải trí toàn cầu. Chính trong bối cảnh ấy, những công trình và hoạt động của thạc sĩ Lò Bình Minh mang ý nghĩa đặc biệt to lớn.
***
Nhìn lại hành trình sự nghiệp của thạc sĩ, trí thức dân tộc Thái Lò Bình Minh, có thể thấy anh đã dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, văn học dân gian của dân tộc mình. Từ những công trình nghiên cứu chuyên sâu, các bản dịch truyện thơ đầy tính nghệ thuật, cho đến giáo trình, sách tham khảo và bài báo khoa học, tất cả đều cho thấy nỗ lực không mệt mỏi của anh trong việc đưa văn học Thái từ không gian bản mường bước ra đời sống học thuật và văn hóa chung của cả nước. Lò Bình Minh đã khẳng định vai trò của một “người giữ hồn văn hóa”, đồng thời là “cầu nối sáng tạo” giữa truyền thống và hiện đại. Anh không chỉ lưu giữ di sản, mà còn làm mới, làm sống động chúng trong đời sống đương đại, để văn hóa Thái tiếp tục tỏa sáng, đồng hành cùng các dân tộc khác trong dòng chảy văn hóa Việt Nam.Có thể nói, đóng góp của Lò Bình Minh vượt lên khuôn khổ một cá nhân. Đó còn là tấm gương về trách nhiệm của trí thức dân tộc thiểu số đối với bản sắc của cộng đồng mình, và hơn thế, là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt Nam đa dạng, thống nhất trong đa dạng, trên con đường hội nhập và phát triển.
Buổi đầu tôi vinh hạnh được gặp ông từ quãng năm 1973 khi ông đang là giảng viên Tiếng Anh tại Đại học Sư phạm Hà...
Bình luận
