Đề tài miền núi trong tác phẩm mỹ thuật Quảng Trị

Trong công cuộc đổi mới toàn diện của đất nước, miền núi đã và đang có từng bước đi lên vượt bậc về mọi mặt nhằm nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho đồng bào, để từng bước phát triển về kinh tế, chính trị, an ninh quốc phòng. Về lĩnh vực văn hóa, xã hội vùng dân tộc thiểu số đã được các bộ, ngành hết sức quan tâm, trong những năm qua đã đạt được những thành tựu nhất định, đời sống văn hóa ở cơ sở có bước cải thiện rõ rệt. Nhất là các thiết chế văn hóa được tăng cường, cơ sở vật chất, một số di sản đã được tôn vinh, các hoạt động giao lưu vùng miền được tổ chức khá nhiều và rộng rãi, góp phần bảo tồn phát huy giá trị văn hóa các dân tộc Việt Nam. 

Nói đến miền núi, chúng ta sẽ hình dung là đề tài mỹ thuật đầy đủ với những cảnh sắc tự nhiên và hùng vỹ. Từ những ngọn đồi cao đến những thung lũng đầy hoa sắc, những cánh rừng bạt ngàn vô tận, những lèn đá dựng đứng với nhiều thác nước rì rào đổ xuống, trang phục của đồng bào dân tộc thiểu số cũng đa dạng, vui mắt. Chính vì vậy, miền núi luôn là nguồn cảm hứng cho những tác phẩm mỹ thuật phong phú, đẹp đẽ. Trong mỹ thuật miền núi, các họa sĩ có thể sử dụng nhiều kỹ thuật khác nhau để tạo ra những tác phẩm đặc sắc và cuốn hút. Những bức tranh được vẽ với sắc độ tự nhiên bằng chì, bột màu, lụa, acrylic, thuốc nước hoặc sơn dầu để tạo ra những chi tiết tuyệt đẹp. họa sĩ cũng có thể sử dụng nhiều cách làm như chạm khắc hoặc xử lý ảnh để hình thành những tác phẩm mỹ thuật độc đáo về núi rừng. 

Tranh miền núi có thể sử dụng nhiều phong cách tuỳ theo từng người để thể hiện theo lối truyền thống hoặc hiện đại, làm thế nào cho người xem cảm nhận được sự bình yên, tĩnh lặng và nên thơ của vùng đất đó. Bên cạnh phục vụ nhiệm vụ chính trị cũng như đời sống hàng ngày, tác phẩm Mỹ thuật còn góp phần quan trọng để giới thiệu, quảng bá về hoạt động du lịch đến du khách trong cũng như ngoài nước. 

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nhiều họa sĩ lớp trước đã lên chiến khu Việt Bắc, vào Tây Nguyên và dãy Trường Sơn Bắc Trung bộ để vẽ đề tài này khá nhiều, thể hiện tình quân dân với đồng bào dân tộc cũng như ghi lại cảnh núi rừng của thiên nhiên hùng vĩ. Nhiều tác phẩm đã để lại dấu ấn: Bác Hồ bên suối Lênin, bột màu của Trần Văn Cẩn; Nhà Hồ Chủ tịch, sơn dầu của Diệp Minh Châu; Gặp nhau, Bột màu của Mai Văn Hiến; Tây Nguyên bao la, sơn khắc của Nguyễn Như Huân và Nguyễn Như Hoành; Hành quân trong rừng, sơn mài của Nguyễn Khang; Hành quân qua suối, chì của Tô Ngọc Vân; Nhớ một chiều Tây Bắc, sơn mài của Phan Kế An; Tổ đổi công miền núi, sơn mài của Hoàng Tích Chù; Làng ven núi, lụa của Nguyễn Thụ… Các họa sĩ đã khai thác nhiều đề tài khác nhau, nhiều chất liệu để thể hiện cảm xúc, tình yêu của mình đối với các đồng bào đang sinh sống nơi vùng cao cũng như góp phần xây dựng và bảo vệ đất nước. Các nhà điêu khắc cũng sáng tác những tác phẩm độc đáo: Đánh cồng, tượng thạch cao của Lê Minh Khai hoặc Cô gái Tây Nguyên, tượng thạch cao của Lê Công Thành; Bác Hồ bên suối Lênin, của Diệp Minh Châu…

Bác về thăm bản làng - Sơn dầu của Hồ Thanh Thoan.

Trải dài từ Bắc đến Nam, đất nước ta to đẹp bởi những cánh rừng và núi đồi hùng vĩ, bao la. Có 54 dân tộc anh em cùng sinh sống, mỗi dân tộc mang một nét văn hóa độc đáo riêng, phong cách riêng. Từ đó đã tạo cho các họa sĩ xây dựng những đề tài phong phú trong tác phẩm của mình. 

Khi thể hiện đề tài miền núi, đòi hỏi người họa sĩ phải đi thực tế, từ đó mới khai thác các giá trị văn hóa thông qua việc sưu tầm, nghiên cứu phong tục tập quán, trang phục lễ hội, sinh hoạt cộng đồng, lao động sản xuất… Từ đó các tác giả mới dễ dàng xây dựng đề tài, sáng tạo về nhân vật, đường nét, màu sắc trong tranh tốt hơn. Những họa sĩ lớp trước luôn tập trung cho nhiệm vụ tuyên truyền cách mạng, chiến đấu và sản xuất thì hiện nay lớp sau thiên về tả cảnh, ca ngợi quê hương, đất nước, con người trong thời kỳ đổi mới, hội nhập. Nhiều tác phẩm Mỹ thuật đã từng bước bắt nhịp vào đời sống thực tại, vẽ về cái mới, cái đẹp đồng thời cũng phê phán cái xấu, cái lạc hậu, cổ hũ của thời kỳ khó khăn trong quá khứ. 

Từ sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, một số họa sĩ chuyển qua sáng tác đề tài miền núi khá nhiều, có thể bằng ký ức hoặc qua những chuyến thực tế ở vùng cao để thực hiện. Một số tranh khá nổi bật.

Về sơn dầu có Bác Hồ đi chiến dịch của Đoàn Văn Thân; Hoàng hôn trên bản, Điệu khèn ngày xuân, Một chiều mùa hè, Khi mùa đông đến của Mạnh Sáng; Mùa xuân trên nẻo cao của Đinh Thanh Vân; Phong cảnh Hoàng Su Phì của Trần Tuyết Mai; Hai bà cháu người H’Mông của Lê Thu Dung; Về nhà, Buổi sáng ở bản Mông của Ngô Quang Dương; Chiều của Vũ An Chương; Làm kinh tế Homestay ở Y Tý của Phạm Văn Tuyến… 

Về sơn mài có Mùa lúa chín Tây Bắc của Nguyễn Thị Tiến; Mùa xuân trên rẻo cao của Phan Quang Tuấn; Mùa xuân biên cương của Trần Duy Long; Âm vang tiếng rừng của Trần Anh Tuấn; Vùng cao đổi mới của Ngô Thị Ngân; Ngày bình yên của Trần Khoa; Chiều về bản của Phạm Ngọc Mỵ…

Về chất liệu khắc gỗ có Chiều về bản của Bùi Văn Hòa; Trăng kim hỷ của Trần Giang Nam; Hành quân của Cửu Long Giang…

Về chất liệu lụa có Học thêu thổ cẩm của Đỗ Thuý Nga; Cô gái Dao Tiền của Lê Tuyết; Buổi sáng ở bản của Phạm Ngọc Sĩ; Nắng sớm của Trần Thị Kim Thoa; Buổi sáng trên Bản Phố của Nguyễn Thanh Tùng; Chiều bình yên của Vũ Hữu Cương; Phong cảnh của Nguyễn Thùy Linh; Bình yên của Trần Hoàng Tú…

Mừng vui bên Bác - Tranh đồ họa của Hồ Thanh Thọ.

Các họa sĩ Quảng Trị từ sau ngày lập lại tỉnh cũng thiên về đề tài này khá nhiều, những vùng đất Hướng Hoá, Đakrông, một phần của Vĩnh Linh và Gio Linh là địa bàn có đồng bào dân tộc Vân Kiều, Pa cô và Pahi đang sinh sống...

Hiện nay, miền núi cũng đang chuyển mình theo sự phát triển chung của đất nước về công nghiệp hóa, hiện đại hóa, những thế mạnh này đã được các văn nghệ sĩ tỉnh nhà khai thác. Bản làng miền núi với những nhà sàn, cầu treo qua suối, nương rẫy, ruộng lúa, rừng cây, các công trình điện gió, thuỷ điện, giao thông, các lễ hội của đồng bào dân tộc Pa Cô - Vân Kiều… được đưa vào tác phẩm Mỹ thuật của các họa sĩ qua nhiều chất liệu. Ngành nghề của các dân tộc hiện nay cũng rất phong phú, ngày xưa chỉ có nương rẫy, sản xuất manh mún, nhỏ lẻ nhưng giờ đây bà con đã chuyển đổi cơ cấu các loại cây trồng có giá trị cao, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, biết liên kết giữa các hộ gia đình để sản xuất tập trung và tiêu thụ sản phẩm như dệt thổ cẩm, các nghề thủ công đan lát mây, tre, chổi đót, chăn nuôi lợn, bò, trồng các loại cây công nghiệp, lúa nước và mạnh dạn làm kinh tế vườn.

Tác phẩm mỹ thuật Quảng Trị đã được công bố trong những cuộc triển lãm toàn quốc, khu vực và ở tỉnh gồm: Nhà điêu khắc Hồ Uông, ông là người dân tộc Vân Kiều, chuyên làm tượng gỗ, bởi gỗ là ngôn ngữ máu thịt vì vậy sáng tác trên gỗ luôn là niềm say mê của cuộc đời, bố cục tượng của ông thường sử dụng mô típ thẳng đứng, người chồng lên nhau, nằm trong nhau, đối diện với thực tại và với tình cảm của dân tộc. Bất Khuất, Bên bếp lửa, Tục trực nhà mồ, Sức mạnh miền núi, Lên nương, Khí thế Vân Kiều, Mái nhà chung, Cộng sản trong bụng tôi, Một cha hai con, Đến với chữ Nội Hồ…; các tác phẩm sơn dầu của họa sĩ Thế Hà: Phía hạ du, Tình đất Bazan, Trường Sơn Đông - Trường Sơn Tây, Người Vân Kiều - Pacô mang họ Hồ của Bác; tranh sơn mài Biên cương ngày mới, Giã gạo đêm trăng, Cái chữ về bản, Akay mẹ đây, Nối rừng và biển của họa sĩ Trịnh Hoàng Tân, các tranh sơn dầu: Rượu cần, Vũ điệu Chăm, Buôn làng Đakrông, Mùa Thu ở bản của họa sĩ Phạm Phi Trường; cùng những tranh sơn dầu: Công việc thường ngày, Chuyện biên cương, Lên rẫy, Mùa ngô, Tảo tần, Tình bạn, Chúng cháu xin nhận Họ của Bác, Phim về bản, Bác về thăm Bản cháu, Tình rừng, Bác Hồ với thiếu nhi, Tuần tra biên giới, Tiếng rừng của họa sĩ Hồ Thanh Thoan; tranh sơn dầu và acrylic: Hoa rừng, Suối trăng, Nhịp chày đêm trăng, Trường sơn huyền thoại, âm thanh đai ngàn, Chợ vùng cao của họa sĩ Trương Minh Dự; loạt tranh sơn dầu: Giai điệu Bru Vân Kiều, Hồn núi, Cầu mưa của họa sĩ Trương Đình Dung; Năng lượng gió, Ký ức Tây Nguyên, sơn dầu của họa sĩ Nguyễn Thành Thái.

Tranh đồ họa vi tính: Âm vang Trường Sơn, Đường hành quân, Bác thăm người Pa Cô - Vân Kiều của họa sĩ Hồ Thanh Thọ; tranh sơn dầu: Quà của rừng, Rừng Khộp của họa sĩ Nguyễn Văn Chúc; các tranh sơn mài: Vào hội, Bên mái nhà sàn, Soi bóng, Tiếng Ta lư, tranh acrylic: Mùa lễ hội và sơn dầu Lắc lư của họa sĩ Lê Cảnh Oánh; loạt tác phẩm điêu khắc gỗ: Sử tích, Bản sắc vùng cao, Mẹ và những người lính Trường Sơn, Nhịp điệu vùng cao, Hồn Việt, Nét Tây Nguyên của nhà điêu khắc Nguyễn Văn Hùng; tranh khắc gỗ màu Bên ché rượu cần, sơn dầu Âm vang vùng cao của Lê Đức Quảng; sơn dầu Không gian cồng chiêng của Hoàng Cường, những tranh sơn dầu: Hương sắc cao nguyên, Nắng vùng cao, Nắng vàng trên cao nguyên, Cao nguyên miền nắng hạ, Một sớm vùng cao, Nhớ rừng, Bên suối của họa sĩ Phạm Văn Cường… 

Tác phẩm Mỹ thuật Quảng Trị nhìn chung khi vẽ về miền núi, chủ yếu vẽ về phong cảnh, vẽ về bản sắc văn hóa truyền thống vùng cao và thuần túy; rất chú ý đến các họa tiết hoa văn, màu sắc trên trang phục của người Pa Cô - Vân Kiều, các lễ hội mang đậm đà bản sắc văn hóa truyền thống của người dân tộc thiểu số trong tỉnh. Có thể nói, những nét đẹp đó đã được các tác giả thâm nhập thực tế rất kỹ, nghiên cứu khá sâu nên đã thấm nhuần vào ký ức để sáng tạo ra tác phẩm của mình. 

Mặt khác, với yêu cầu của đời sống xã hội hôm nay không phải như ngày trước. Sự tù đọng trong nghèo khó, đói rét, bệnh tật của đồng bào dân tộc thiểu số vùng sâu, vùng xa đang được khắc phục dần. Sự trói buộc của những tập tục lạc hậu ở những bản làng heo hút đang được nới bỏ, đường xá bê tông và nhựa hoá đã vươn tới vùng cao thay thế những lối mòn hoang vắng ngày xưa. Trường học, bệnh xá, cơ sở hạ tầng được nâng lên từng bước. Tuy vậy nhưng vẫn còn một thực tế khác, phải đi đến tận nơi mới biết người dân vùng cao đang phải vật lộn với cuộc sống như thế nào. Còn bao nhiêu điều chưa thể thay thế ngay được, như nạn tảo hôn, mù chữ, phá rừng, nghiện ngập, buôn bán hàng cấm qua biên giới... nhiều góc khuất của miền núi và bà con dân tộc thiểu số được gói bọc bên trong những điều phô ra mà chưa được giải quyết dứt điểm.

Dù sao, khi sáng tác về đề tài miền núi thì họa sĩ Quảng Trị cũng có phần hạn chế về địa bàn và cuộc sống. Nhà sàn của người Pa Cô - Vân Kiều bây giờ đã thay đổi nhiều về kết cấu, phương tiện giao thông bằng xe máy đã thay thế những cảnh gùi hàng trên lưng, những chiếc cầu treo đã làm đổi mới cuộc sống bản làng, ít thấy những đoàn người leo đèo, lội suối…, rất khác vùng cao các tỉnh miền núi phía Bắc, họ vẫn giữ được vẻ đẹp thuần túy, hoang sơ của tự nhiên và đặc trưng của kiến trúc truyền thống. Cảnh vật thay đổi theo mùa với những loài hoa và màu xanh núi rừng luôn được xem như nguồn cảm hứng bất tận cho nhiều tác giả say mê với đề tài tranh phong cảnh, trang phục của đồng bào dân tộc ở đó cũng rất phong phú, sặc sỡ và độc đáo. Chỉ cần chú trọng ở nghệ thuật sử dụng bố cục, đường nét, màu sắc, hình khối để tạo nên hình ảnh bản làng với những nếp nhà sàn, cùng đời sống sinh hoạt và nét văn hoá đặc trưng vùng miền thì các họa sĩ sẽ sáng tạo để phục vụ đến công chúng yêu nghệ thuật thấy được vẻ đẹp tạo hình trong hội họa đặc trưng về đề tài miền núi.

Hồ Thanh Thoan

Tôi đi vẽ ở… Vĩnh Long

Một ngày trung tuần tháng 7, sau khi tỉnh Vĩnh Long mới đi vào hoạt động (sáp nhập 3 tỉnh Vĩnh Long, tỉnh Trà Vinh và tỉnh...