Trần Huy Oánh: Hội họa như một hình thức giữ gìn con người

Sinh năm 1937, họa sĩ Trần Huy Oánh trưởng thành trong bối cảnh đất nước liên tục trải qua chiến tranh và những năm tháng hậu chiến nhiều thiếu thốn. Với ông, hội họa không phải là một lựa chọn mang tính lãng mạn, càng không phải là con đường để khẳng định cái tôi cá nhân. Hội họa đến với Trần Huy Oánh như một lao động nghiêm túc, gắn chặt với đời sống và số phận xã hội, nơi người nghệ sĩ buộc phải đối diện trực tiếp với con người và hiện thực.

PGS. TS - Họa sĩ Trần Huy Oánh

Ngay từ những năm đầu theo học mỹ thuật, Trần Huy Oánh đã sớm hình thành cho mình một thái độ làm nghề rõ ràng: vẽ phải bắt đầu từ quan sát, từ hiểu biết và từ sự tôn trọng hiện thực. Ở ông, hội họa trước hết là kỷ luật của cái nhìn - nhìn kỹ, nhìn lâu và nhìn cho đúng bản chất của sự vật. Kỷ luật ấy thể hiện rõ trong từng đường nét, từng bố cục tranh. Ông không cho phép mình dễ dãi với hình thể, không gian hay cảm xúc. Mỗi mảng sáng - tối đều được cân nhắc kỹ lưỡng, mỗi nhịp điệu hình khối đều cho thấy sự tính toán chặt chẽ. Chính nền tảng này tạo nên một cảm giác rất đặc biệt khi xem tranh Trần Huy Oánh: cảm giác “đáng tin”.

Người xem tin vào hình ảnh, tin vào trạng thái con người trong tranh, bởi họ nhận ra phía sau đó là một quá trình quan sát nghiêm cẩn, chứ không phải sự bột phát. Điều đáng nói là kỷ luật ấy không làm tranh Trần Huy Oánh trở nên khô cứng hay giáo điều. Ngược lại, nó tạo ra một khung vững chắc để cảm xúc được bộc lộ đúng mức. Tranh ông luôn giữ được sự cân bằng hiếm có giữa lý trí và cảm xúc, giữa cấu trúc hình họa chặt chẽ và rung động nhân văn. Người xem không bị dẫn dắt cảm xúc một cách áp đặt, mà được mời gọi lắng lại, đối thoại và suy ngẫm.

Một mảng sáng tác có ý nghĩa đặc biệt trong sự nghiệp Trần Huy Oánh là ký họa thời chiến. Với ông, ký họa không chỉ là bước chuẩn bị cho tranh lớn, mà là một hình thức biểu đạt hoàn chỉnh, mang giá trị nghệ thuật và lịch sử sâu sắc.

Trần Huy Oánh vẽ đề tài chiến tranh không bằng những khoảnh khắc cao trào hay bố cục anh hùng hóa, mà bằng những lát cắt rất đời của đời sống. Trong ký họa của ông, người xem bắt gặp hình ảnh người lính ngồi nghỉ sau giờ chiến đấu, người dân gánh hàng giữa bom đạn, những gương mặt mệt mỏi nhưng bình thản. Chiến tranh hiện lên không phải như một sân khấu bi tráng, mà như một hoàn cảnh sống mà con người buộc phải đi qua.

Trần Huy Oánh, “Cầu Hàm Rồng”, sơn mài, 1976.

Chính sự bình thản ấy tạo nên sức nặng cho ký họa của Trần Huy Oánh. Ông không tìm cách minh họa cho một thông điệp có sẵn, không áp đặt cảm xúc bi tráng lên người xem. Ông vẽ như một người chứng kiến, ghi lại những gì đang diễn ra trước mắt. Ký họa của ông vì thế mang trong nó một đạo đức nghề nghiệp rõ ràng: không tô hồng hiện thực, không lợi dụng bi kịch, không biến con người thành biểu tượng vô cảm.

Ngày nay, khi nhìn lại những ký họa ấy, người xem không chỉ thấy lịch sử, mà còn thấy một cách ứng xử với lịch sử - bình tĩnh, nhân hậu và đầy trách nhiệm. Chính điều đó khiến ký họa của Trần Huy Oánh vượt ra ngoài phạm vi tư liệu, trở thành ký ức thị giác sống động của một thế hệ.

Không chỉ dừng lại ở ký họa, tranh đề tài đời sống và lao động của Trần Huy Oánh cũng cho thấy rõ khuynh hướng hiện thực trữ tình mà ông theo đuổi. Tuy nhiên, trữ tình trong tranh ông không phải là sự lãng mạn hóa hay mềm mại bề mặt. Nó nằm ở cách ông giữ cho hiện thực không bị phản bội.

Người lao động trong tranh Trần Huy Oánh không được lý tưởng hóa, nhưng cũng không bị làm cho khắc khổ hay nặng nề. Họ hiện lên đúng với thân phận của mình: nhẫn nại, bền bỉ, đôi khi mệt mỏi, nhưng luôn giữ một sự điềm tĩnh và phẩm giá rất người.

Ánh sáng trong tranh Trần Huy Oánh thường dịu, màu sắc tiết chế, bố cục chặt chẽ. Chính sự tiết chế ấy tạo nên chiều sâu trữ tình, khiến người xem cảm nhận được sự ấm áp và nhân ái toát ra từ hiện thực. Có những đề tài ông lựa chọn từng gây tranh luận bởi cách nhìn thẳng, nhìn thật vào đời sống lao động. Nhưng thời gian đã chứng minh sức sống của những tác phẩm ấy: chúng không phụ thuộc vào thị hiếu nhất thời, mà tồn tại bằng chính độ thật của mình.

Trần Huy Oánh, “Ngày vui”, màu nước, 1973.

Điều đáng chú ý là Trần Huy Oánh không tìm cách định nghĩa mình bằng trường phái hay tuyên ngôn mỹ học. Phong cách của ông hình thành một cách tự nhiên qua năm tháng lao động nghiêm túc và quan sát bền bỉ. Ở ông, có thể thấy rõ ảnh hưởng của nền đào tạo hàn lâm và kỷ luật hình họa chặt chẽ, nhưng những yếu tố đó không làm tranh ông trở nên cũ kỹ. Ngược lại, chúng giúp ông đứng vững trước những biến động của thời cuộc.

Song song với sáng tác, Trần Huy Oánh còn có những đóng góp bền bỉ trong lĩnh vực đào tạo mỹ thuật. Trong nhiều năm giảng dạy và quản lý tại Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, ông góp phần xây dựng nền nếp học thuật và chuẩn mực nghề nghiệp cho các thế hệ họa sĩ trẻ. Ảnh hưởng của ông không nằm ở việc tạo ra những bản sao mang phong cách Trần Huy Oánh, mà ở việc truyền lại một thái độ làm nghề nghiêm túc, kiên nhẫn và tử tế.

Năm 2001, họa sĩ Trần Huy Oánh được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật. Đó là sự ghi nhận cho một hành trình dài lao động nghệ thuật bền bỉ. Nhưng với những người theo dõi mỹ thuật, giải thưởng không phải là đích đến, mà chỉ là một mốc trong dòng chảy sáng tạo liên tục của ông.

Nhìn lại sự nghiệp Trần Huy Oánh cho thấy một điều đáng chú ý, rằng tranh ông vẫn còn khả năng đối thoại với hiện tại. Trong một không gian nghệ thuật ngày càng bị chi phối bởi tốc độ và hiệu ứng, tranh Trần Huy Oánh buộc người xem phải chậm lại, đứng lâu hơn và nhìn kỹ hơn. Có thể nói ông không tìm cách trở thành hiện tượng. Ông chọn con đường khó hơn là làm nghề đến tận cùng, chấp nhận sự lặng lẽ và để thời gian trả lời. Trong một thế giới nghệ thuật nhiều biến động, con đường ấy tưởng như chậm, nhưng lại bền vững.

Hội họa của Trần Huy Oánh nhắc chúng ta rằng nghệ thuật không nhất thiết phải ồn ào để tồn tại. Khi được làm bằng sự trung thực và tử tế, nghệ thuật sẽ tự tìm được chỗ đứng của nó trong lịch sử - như cách mà tranh Trần Huy Oánh vẫn lặng lẽ ở lại, cùng con người và cùng thời gian.

Vũ Hoàng Thảo Nguyên

Lê Văn Miến & những giá trị văn hoá còn mãi với thời gian

Trong việc tìm hiểu cuộc đời và sự nghiệp họa sĩ Lê Văn Miến (1874-1943), tôi là người đến sau - trước tôi, một...