Tâm hồn bạn trên câu chữ vừa rốt ráo (Đọc tập thơ “Cúi mình xuống lượm hột cơm rơi” của Nguyễn Thị Kim Tuyến, NXB Văn học 2025)

Bìa thơ màu váng phèn của đất quê, tàu dừa xoã mình như cây lược mẹ chải đầu cho con gái những năm bé bỏng, những ngày tháng thần tiên. Chính đó là chất liệu sống cho ra dữ liệu thông tin trên ngôn bản thơ. Trập trùng thương nhớ mà không bi luỵ, trập trùng khát vọng mà không hô hào, trập trùng yêu quê nhà bổn xứ bằng một tình yêu công dân chuộng hoà bình, giữ gìn hồn cốt của quê cha đất mẹ. Thơ Tuyến bay lên hay đằm sâu trong lấp lánh vảy sáng đi qua lòng người… 

“Nhà chật” vì sân vườn chim hót, lá hoa reo nở, giá sách đầy sách, bếp đang sôi lửa chờ rót ấm trà đãi đằng nhau chân chất. Tới với nhau chớ mang theo quà khách sáo, giữ trong nhau bao điều chân thật như tình bạn mãi sáng trong, đó là điều mong mỏi “giữa ngổn ngang đời”. “Cảm ơn bạn đến thăm nhà/dẫu nhà có chật/bạn mang cho tôi một điều chân thật/một vạt cười/một vạt người”.

Tập thơ "Cúi mình xuống lượm hột cơm rơi".

Bạn hãy nán lại chút nữa cùng tôi, nghe nhịp thở mình với trời xanh lộng gió có hoà điệu hay chăng? “một chút bếp lâu ngày quên ấm lửa/bạn ngồi thêm chút nữa/khói bay lên vạt trời mông minh”. Đừng để chủ quan tư duy nghĩ về nhau khi: “Ngoài bậc cửa kia lắm thứ rộng rinh/đứng bên đó bạn nghĩ tôi phải thế này thế khác/bước vào đây chột lòng thấy nhà tôi chật”. Và rồi tâm thế rỗng rang bay lên trên tất cả vật thể. Họ đã tìm thấy nhau trong bộn bề xúc cảm, bước vào cõi vô ngôn tịch lặng vỡ oà “vẫn có chỗ bạn ngồi / chưa bao giờ tôi thấy nhà rộng thế / có nhiều thứ đâu phải khi nào nói ra cũng dễ”.

Đi qua ngày bộn bề việc, gói trong tâm tư khoảnh khắc riêng mình, nhân vật trữ tình Cuối năm ngồi vấn mình: “Mệt rồi tựa lưng vào ngọn bấc/lạnh cũng vừa ran rát vết chai/làng nhàng sống hay ào ạt chết/chuyện của mình ở đó trách hờn ai/Thử ngồi đếm ngón chân mấy lóng/Buông cho rồi xuôi ngược dọc ngang/được mất thì cũng như bong bóng/ta còn gì ta son sắt hợp tan?”.

Tiếng của đêm trùm lên nỗi niềm rất thật trong nữ tính, cô đơn lạc lõng vô cùng, trỗi dậy cũng không cùng - Đêm: “giọt mưa hát bên thềm/bảo ta muốn bật khóc thì hãy trùm mền/giấu riêng niềm kiêu hãnh/nỗi buồn lóng lánh/soi đường đi về phía cô đơn/ta khóc rồi lại thấy thật hơn/chiếc áo chật tị hiềm hờn ghen đua chen lầm lỗi/giọt nước vừa đẫm gối/trôi tuột vào đêm/ta mập mờ ta/lại thấy dáng hình quen”.

Thơ Nguyễn Thị Kim Tuyến đa sắc màu, ngôn ngữ Nam phương, chất tự sự trữ tình khắc những câu chuyện về thân quyến cha và mẹ; về xứ sen bồi bãi tình đất tình người; về những con người giản dị vượt lên chính mình góp phần làm nên kỳ tích cùng quê hương quốc thổ trong bảo vệ, đấu tranh, giải phóng, hoà bình; về những địa danh mà triệu triệu con dân nước Việt giơ cánh tay lên chào và cúi mình thật thấp tri ân Trường Sa, người lính biên phòng, bước chân những cựu lính đi qua chiến tranh và hoà bình… Họ vẫn đang hát khúc quân hành ngày đêm trên sóng biển, trên vạch mốc biên cương, trên từng thảm lúa, bờ đê, ngọn cỏ, rừng tràm, con rạch, bầu trời quê sừng sững, dõng dạc và đậm đà ngọt lịm câu vọng cổ miền Tây sông nước Nam bộ, hôm nào đó cá tôm trù phú, hôm nào đó nước lũ phù sa, hôm nào đó vang vọng… cho hôm nay từng rãnh nhớ từng vạt thương từng phiến tri ân bay lên theo tiếng sếu… Viết di chúc cho cha là bài thơ lấy đi những giọt nước mắt của những ai con thảo, dâu hiền, rể quý: “Cha kêu về thảo di chúc cho cha/ông bảo thích thứ gì cứ ghi vào đấy/chưa viết được chữ nào mà ngòi chì đã gãy/(tại con gà mắc dịch cất tiếng gáy bâng quơ!)/cần gì đâu cha ơi/cho con một ngày im lặng/trút áo cơm nằm nghe cha kể chuyện cánh đồng chứa bao nhiêu giọt mồ hôi… Cần gì đâu, cha ơi/chỉ cần cha ngồi đó, vậy thôi/ngồi đó, đợi con về.”

Hình ảnh mẹ được tác giả thốt lên: “mẹ là nhà/là cội/quê hương!” (Mẹ). Xứ Cao Lãnh đọng trong lòng tác giả bằng nỗi tình - Ta yêu Cao Lãnh bằng tình yêu người dưng. Bài thơ xinh xắn, hoài nhớ, thân thuộc mà vẫn khách quê: “chuyến phà đêm chở ký ức tình yêu đi hoài không khẳm/trên bến sông Tiền còn đâu đây hình bóng/mẹ quấn khăn rằn tiễn cha đi đằng đẵng mấy mươi năm”. “Ta yêu người bằng tình yêu của người dưng/để sâu thẳm ruột rà máu mủ/dẫu lạ dẫu quen mà không bao giờ cũ/con nước dẫu lớn ròng mà ấp ủ phù sa”.

Trang thơ tự do cho con chữ tung tẩy phóng khoáng như hồn người Nam bộ, dung dị mà vào lòng nhau trong sâu thẳm đợi chờ. Tôi dừng lặng thật lâu trước bài thơ cuối của tập thơ, cũng là tiêu đề cho cả tập thơ đầu tay của Kim Tuyến, Cúi mình xuống lượm hột cơm rơi. Hình ảnh đó là sự khiêm cung, chắt chiu, trân trọng sức lao động và tôn vinh người nông dân. Thấy đâu đó dáng ba má mình, dáng anh chị mình, in như cô ba cậu bảy hàng xóm, lành tính, chịu khó… Câu thơ rung lên lòng ta, thấy được tâm hồn đẹp biết cúi xuống nỗi đau của người khác, dìu họ đứng dậy và đi trong vui cười. 

Trần Huy Minh Phương

Nết văn

Từ nhỏ tôi đã được dạy rằng "Văn học là nhân học", rồi "Văn tức là người", "Trông mặt mà bắt hình dong"…...