Từ “Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân” đến những nỗi day dứt không nguôi

Cuốn tiểu thuyết được xây dựng theo cấu trúc siêu hư cấu (metafiction), truyện lồng trong truyện. Mạch truyện thứ nhất xoay quanh người đàn ông trong không gian sân bay – một chốn “phi nơi chốn” điển hình của thế giới hiện đại. Những chi tiết tưởng chừng vụn vặt như hành lý quá cân, tranh cãi với nhân viên hàng không, hay sự nhầm lẫn về giờ giấc lại được Hồ Anh Thái khai thác đầy hài hước.

Không gian sân bay hiện lên như một “kho chuyện” sống động, nơi hội tụ đủ kiểu người, đủ tình huống, đủ những va chạm văn hóa và tâm lý. Nhưng đằng sau sự hài hước ấy là một cảm giác bất ổn: nhân vật dường như mắc kẹt trong một “vòng lặp thời gian”, liên tục trượt khỏi điểm hẹn với hiện tại.

Cuốn tiểu thuyết “Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân” của Hồ Anh Thái.

Mạch truyện thứ hai – bản thảo mà nhân vật đọc được lại mở ra một không gian hoàn toàn khác: lịch sử Việt Nam từ năm 1949 đến những năm đầu thế kỷ XXI, qua số phận của ba thế hệ phụ nữ trong một gia đình.

Câu chuyện bắt đầu với “nàng” - một tiểu thư Hà Nội lưu lạc gia đình trong kháng chiến, đến khi trở về thành phố thì sa vào những tình huống oái oăm, bị lạm dụng và chịu tổn thương cả về thể xác lẫn tinh thần. Chính ở đây, ngòi bút đặc sắc của nhà văn đã tạo nên một hình tượng vô cùng sống động: nàng, từ một tiểu thư liễu yếu đào tơ, trong khúc quanh của lịch sử, đã khôn khéo trở thành một me Tây đáo để, sắc sảo và thành đạt.

Thế hệ thứ hai – con gái của “nàng”, lớn lên trong bối cảnh chiến tranh chống Mỹ, mang trong mình những rung động tình cảm trong trẻo với một anh “lính năm đồng”. Qua câu chuyện của cô, tác giả Hồ Anh Thái đã khắc họa rất thành công những cảm xúc riêng tư của con người cá nhân trong thời kỳ nhiều biến loạn.

Đến thế hệ thứ ba, tác phẩm dịch chuyển không gian sang nước Mỹ với câu chuyện về người cháu gái. Ở đây những vấn đề về căn cước, về sự nhầm lẫn sắc tộc và nỗ lực khẳng định bản thân trở nên nổi bật.

Cuốn tiểu thuyết kết thúc bằng cuộc gặp gỡ giữa hai thế hệ, nhưng thay vì sự hòa giải trọn vẹn, đó lại là dư âm của những chua chát, đứt gãy. Nhìn lại chặng đường dài dằng dặc ấy, có thể thấy số phận éo le, nhưng cũng đồng thời cả sức sống đặc biệt, của con người Việt Nam trong những thời điểm đất nước diễn ra cuộc chuyển mình lớn lao. Hai mạch truyện – một ở sân bay, một trong bản thảo không chỉ bổ sung mà còn chất vấn lẫn nhau, tạo nên một cấu trúc mở, giàu tính đối thoại.

Các diễn giả tại tọa đàm Đọc Hồ Anh Thái qua "Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân" do Nhã Nam tổ chức nhân dịp cuốn sách được ra mắt.

Từ những trao đổi tại tọa đàm do Nhã Nam tổ chức nhân dịp ra mắt cuốn tiểu thuyết Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân, với sự tham gia của các diễn giả: nhà thơ Hữu Việt, nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ và PGS. TS. Nhà nghiên cứu Phạm Xuân Thạch, tác phẩm mới nhất của nhà văn Hồ Anh Thái đã được tiếp cận và diễn giải đa chiều trong bối cảnh văn học đương đại.

Theo các diễn giả, vẫn là phong cách ưa giễu nhại, giàu chất trí tuệ, và đặc biệt nhạy bén với những nghịch lý của đời sống, Hồ Anh Thái đưa đến bạn đọc cuốn tiểu thuyết mà ông đã dành nhiều năm để nghiền ngẫm. Tuy nhiên, tác phẩm không chỉ dừng lại ở sự chất vấn về mối quan hệ người đọc – tác giả, mà trong nó còn một câu chuyện khác, một bức tranh lớn lao về lịch sử đất nước, về những cuộc chiến tranh, những náo động của thời cuộc xuyên suốt gần một thế kỷ, và cả ở đó những phận người, những éo le, bi kịch và yêu thương khôn nguôi.

Hồ Anh Thái không kể theo giọng bi tráng quen thuộc, thay vào đó, ông thường xuyên “hạ giọng” bằng những chi tiết đời thường, thậm chí có phần trớ trêu. Một tiểu thư Hà Nội, sau những biến động dữ dội, lại bước vào nhà ả đào và từ đó vươn lên thành người làm chủ. Sự “đổi đời” này mang sắc thái nửa nghiêm túc, nửa mỉa mai, như thể số phận con người luôn chứa đựng một yếu tố ngẫu hứng khó lường.

Những câu chuyện về chiến tranh vốn dễ rơi vào khuôn mẫu sử thi lại được tác giả nhìn qua những chi tiết rất “đời”: những rung động đầu đời, những ước mơ nhỏ bé, hay cả chuyện một người lính khao khát ra trận nhưng lại không được đi. Chính sự “trật khớp” giữa kỳ vọng lớn lao và thực tế đời thường này tạo nên một dạng hài hước đặc trưng: không phải để cười to, mà để nhận ra những trớ trêu của lịch sử khi đi qua đời sống cá nhân.

Nhà văn Trần Thị Trường chia sẻ tại tọa đàm.

Chia sẻ tại tọa đàm, nhà văn Trần Thị Trường cho biết, Hồ Anh Thái luôn mang đến cho bà sự ngạc nhiên trong sáng tạo. Không chỉ kỹ lưỡng trong việc lựa chọn chữ và nghĩa, ông còn không ngừng làm mới ở hình thức câu văn.

Nhà văn Trần Thị Trường cũng bày tỏ sự thích thú trước những trang viết về sự sống và cái chết, cùng những triết lý về Phật, về cõi tạm được thể hiện một cách nhẹ nhàng, dễ hiểu, tạo hiệu quả sâu sắc hơn nhiều so với những trang giáo điều dài. Theo bà, chính điều đó khiến tác phẩm của Hồ Anh Thái không gây nhàm chán; càng đọc, càng ngẫm lại càng thấy hấp dẫn, và mỗi lần đọc lại, người đọc lại phát hiện thêm một tầng ý nghĩa mới.

Ở tác phẩm này, Hồ Anh Thái đã “tiểu thuyết hóa” ý niệm “cái chết của tác giả” một cách sinh động. Người đàn ông đọc bản thảo và nhận ra mình là tác giả, đó không chỉ là một cú xoay chuyển cốt truyện, mà là sự gợi mở sâu sắc đến một lý thuyết văn học. Tác phẩm không còn thuộc về người viết ban đầu, bản thảo được “phát tán” trong không gian công cộng, trao quyền đánh giá và diễn giải cho người đọc. Từ đó, hành vi đọc trở thành một hành vi sáng tạo. Người đọc không chỉ tiếp nhận mà còn tái cấu trúc văn bản, gán cho nó những ý nghĩa mới, và theo nghĩa đó, trở thành một “tác giả”.

Điều thú vị là Hồ Anh Thái không trình bày luận điểm này một cách trực tiếp, mà để nó “hiện hình” qua trải nghiệm của nhân vật. Người đọc, khi theo dõi hành trình ấy, cũng bị cuốn vào trò chơi: liệu ta có thực sự chỉ là người đọc, hay cũng đang góp phần “viết lại” câu chuyện?

Huyền Thương

Cuộc hội ngộ của những nữ sĩ họ Đoàn trong thi ca

"Thi phẩm Tứ Nữ họ Đoàn" không chỉ là một cuộc hội ngộ của những nữ sĩ họ Đoàn: Đoàn Thị Tảo, Đoàn Thị Ký,...