Về bức tranh chân dung và tài ngoại giao của Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan thời Lê - Trịnh

Chúng ta đang tiến tới kỷ niệm dấu mốc 500 năm ngày sinh Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan (1528-2028) với các hoạt động tiêu biểu mang ý nghĩa văn hóa lịch sử sâu sắc. Trong thời gian từ đầu năm 2026, Hội đồng họ Phùng đã tiến hành hệ thống lại các hoạt động, Hội thảo Khoa học, biên soạn xuất bản sách, thể hiện thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan bằng nghệ thuật chèo, sân khấu, truyện dân gian, thơ văn của thế hệ sau với vị danh nhân họ Phùng.

Tranh Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan

Bộ hồ sơ đề xuất Danh nhân văn hóa thế giới Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan (1528-1613) nhân 500 năm ngày sinh (1528-2028) đã được trình lên Ủy ban nhân dân Thành phố Hà Nội và Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch rất công phu, mong muốn và tin tưởng các cấp có thẩm quyền sẽ có trách nhiệm để tiến hành các bước cần thiết trong việc đề xuất Danh nhân văn hóa thế giới đối với Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan cũng chính là thực hiện tốt tinh thần của Nghị quyết 80: “Yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đòi hỏi phải có những chủ trương, quyết sách đột phá mang tính chiến lược, đồng bộ nhằm khắc phục hạn chế, bất cập, chủ động nắm bắt thời cơ, vượt lên thách thức, thúc đẩy phát triển văn hóa… Khẳng định vị thế, tầm vóc nền văn hóa Việt Nam xứng tầm một quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa, có truyền thống văn hóa, văn hiến lâu đời, đóng góp xứng đáng vào dòng chảy văn minh nhân loại”.

Trên tinh thần đó, chúng tôi, ở bài viết này xin được đề cập đến ý nghĩa và giá trị văn hóa lịch sử từ bức tranh chân dung chất liệu sơn dầu do họa sĩ triều Minh vâng mệnh vua Minh Thần Tông vẽ tặng ngài Chánh sứ Phùng Khắc Khoan trong dịp đi sứ Trung Quốc.

Hai lần vâng mệnh vua đi sứ Trung Quốc, bằng tài năng trí tuệ, mà nổi trội là thơ ca của mình, Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan đã khiến Hoàng đế và các vị đại thần triều Minh nể trọng.

Quý trọng tài năng của Phùng Khắc Khoan, Hoàng đế Minh Thần Tông cho họa sĩ vẽ tặng chân dung Trạng Bùng trong lần đi sứ năm 1598. Bức tranh được vua Lê, chúa Trịnh truyền lệnh đưa về Hoằng đạo thư đường, nơi Trạng Bùng dạy học treo trang trọng. Đây là vinh dự hiếm thấy đối với một vị quan của triều đình.

Bức tranh chân dung Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan là một tác phẩm quý hiếm, được các họa sĩ triều Minh thể hiện trên lụa quý với chất liệu sơn dầu. Trải qua hơn 400 năm, thời gian phong hóa, bức tranh cổ đã không còn nguyên định dạng. 

Hội đồng Họ Phùng kiểm tra chất lượng phục chế tranh

Với tấm lòng tôn kính tiền nhân, góp phần bảo tồn văn hóa của dân tộc, con cháu họ Phùng trên toàn quốc tổ chức thực hiện chuyển thể bức tranh sang chất liệu sơn mài theo tiêu bản gốc, giữ nguyên mọi đường nét, màu sắc, thần thái Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan. Sau 6 tháng tiến hành phục dựng, tác phẩm tranh sơn mài chân dung Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan được hoàn thành.

Trong không khí mùa thu lịch sử, Ban liên lạc họ Phùng trân trọng trao tặng bức tranh cho Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, nhà thờ Phùng tộc Giao Thủy, Ninh Bình (Nam Định cũ) và đền thờ quan trạng nơi quê hương Phùng Xá, Thạch Thất - Hà Nội với mong muốn tác phẩm có giá trị sâu sắc về văn hóa, lịch sử, chính trị, ngoại giao này được đông đảo nhân dân, các vị khách trong nước và ngoài nước thưởng lãm.

Bức tranh Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan phục chế bằng chất liệu sơn mài trao tặng Đền thờ Trạng Bùng năm 2017

Bức tranh chân dung Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan gắn chặt với sự nghiệp ngoại giao của Phùng Khắc Khoan. Các vị học giả lớn thời xưa của nước ta như Lê Quý Đôn, Phan Huy Chú, trong các bộ sách Kiến văn tiểu lục, Lịch triều hiến chương loại chí, khi khảo cứu về lịch sử bang giao lâu đời của nước nhà, đã đánh giá cao sự nghiệp đối ngoại của cụ Trạng Bùng.

Theo cố Giáo sư Trần Lê Sáng, nói về đóng góp ở phương diện ngoại giao của cụ Phùng Khắc Khoan, chúng ta có thể kể đến ba lần đạt thành công, trong công tác đối ngoại của cụ; trong đó, hai lần cụ tiếp xúc với sứ giả nhà Minh, một lần tiếp xúc với triều đình Minh tại ngay kinh đô Yên Kinh.

Xin được kể về lần Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan tiếp xúc với phía nhà Minh trong hoàn cảnh khá nghiêm trọng. Đó là việc cuối tháng Giêng năm Bính Thân, tức năm 1596, triều đình phái cụ cùng hai người anh họ vua là Lê Ngạnh và Lê Hựu cùng một đoàn vài mươi cụ kỳ lão mang giấy tờ và tiền bạc lên biên giới Trấn Nam Giao để làm việc với đại diện nhà Minh về việc công nhận nhà Lê.

Theo quốc sử ghi lại, cuộc gặp gỡ giữa hai đại diện của nhà Lê với đại diện của nhà Minh lần này có ý nghĩa ngoại giao rất lớn. Về phía nhà Lê, cuộc gặp gỡ lần này là điểm mốc nối lại quan hệ với nhà Minh sau gần bảy mươi năm bị gián đoạn; về phía nhà Minh, cuộc gặp gỡ lần này, lại là việc bỏ thái độ kỳ thị, trở lại công nhận nhà Lê là đại diện chính thức trong quan hệ nhà nước. Tất nhiên, nhà Lê đã chuẩn bị cho cuộc gặp gỡ này rất chu đáo; mọi người mong đợi kết quả tốt đẹp của cuộc gặp gỡ ở biên giới lần này.

Cuộc họp ở biên giới lần này, được phía nhà Lê chuẩn bị chu đáo và đầy thiện chí, song đáng tiếc lại không thành và phía nhà Minh hủy lời hẹn trước, họ lại ra thêm điều kiện là chính vua Lê phải lên biên giới họp với đại diện của nhà Minh. Nhà Lê đã nhân nhượng, vua Lê Thế Tông đã lên tận biên giới chờ hộ khám. Nhưng phía nhà Minh lại đưa ra nhiều yêu sách khác. Mọi cố gắng đều không thành. Sau đó, cụ Phùng Khắc Khoan phải sang tận Yên Kinh để dàn xếp. Điều đó chứng tỏ rằng, triều đình rất chú trọng tài năng đối ngoại của Phùng Khắc Khoan, chọn đi sứ Yên Kinh, mặc dầu lúc bấy giờ cụ đã bảy mươi tuổi.

Chuyến đi sứ Yên Kinh của Phùng Khắc Khoan vô cùng gian khổ. Lặn lội đường xa muôn dặm, đi phải hơn một năm trời mới đến. Đoàn Sứ bộ có hai mươi ba người, trong đó có một phiên dịch. Đoàn do Công bộ Tả Thị lang Phùng Khắc Khoan làm Chánh sứ, Thái thường Tự khanh Nguyễn Nhân Thiện làm Phó sứ. Đoàn đến biên giới Lạng Sơn đã gặp khó khăn: phía nhà Minh không cho nhập cảnh, với lý do họ chỉ biết nhà Mạc, không biết nhà Lê. Trưởng đoàn Sứ bộ Phùng Khắc Khoan đã thuyết phục được đối phương để tiếp tục lên đường làm nhiệm vụ. 

Sau hơn mười hai tháng lặn lội vất vả, đoàn Sứ bộ đến được Yên Kinh, nhưng không được nhà Minh chính thức đón tiếp. Nhà Minh không chấp nhận nhà Lê Trung Hưng là đại biểu của nước Nam. Đoàn Sứ bộ đứng trước một tình hình hết sức nghiêm trọng, hoặc chửi mắng để nhận cái chết, hoặc chịu nhục để ra về tay không. Chúng ta cũng biết, các Sứ giả đi Sứ nhà Minh thường gặp nhiều nguy hiểm. 

Đoàn Sứ bộ do Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan dẫn đầu sang Yên Kinh mới đầu không được triều Minh tiếp phải chờ đợi ở công quán. Suốt tháng trời ở công quán Ngọc Hà, Chánh sứ Phùng Khắc Khoan đã kiên nhẫn đặt quan hệ với các quan lại nhà Minh; đặc biệt là quan hệ với Trương Vị, một vị Đại Học sĩ của nhà Minh, dạy Thái tử học, rất có cảm tình với cụ. Cụ cũng đặt quan hệ với Chánh, Phó sứ đoàn Sứ bộ Triều Tiên và đoàn Sứ bộ Lưu Cầu (Nhật). Trên mặt trận ngoại giao, Phùng Khắc Khoan đã vận dụng tất cả để hoàn thành nhiệm vụ khó khăn. Cụ phát huy sự từng trải trong giao tiếp, vận dụng văn học, triết học vào lĩnh vực ngoại giao một cách tự nhiên.

Nhà ngoại giao Phùng Khắc Khoan luôn luôn ý thức được thực lực của đất nước, phát huy được lẽ phải, sự chính đáng mà đất nước được hưởng, đồng thời, cố gắng tranh thủ mọi nhân tố ở phía đối phương; sự ủng hộ của bè bạn cùng hoàn cảnh của Sứ bộ Triều Tiên và Nhật Bản… Cuối cùng, vị sứ giả Phùng Khắc Khoan đã được chính hoàng đế Minh Thần Tông tiếp đón ân cần, được khen ngợi là bậc hiền tài, trung hậu. Tập thơ Vạn thọ thánh tiết của cụ được hoàng đế hạ chiếu khắc ván lưu hành. Nhà Minh chính thức công nhận nhà Lê trong quan hệ đối ngoại. Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan đã góp phần quan trọng mở ra một thời kỳ mới của quan hệ giữa nhà Lê và triều Minh. Điều đặc biệt chưa từng có trong lịch sử bang giao, Hoàng đế Minh Thần Tông hạ chiếu vẽ tặng sứ thần nhà Lê bức tranh chân dung nổi tiếng còn đến ngày nay.

Thành công của chuyến đi sứ đầy gian khổ của Phùng Khắc Khoan được đánh giá cao. Triều đình cử một đoàn có nghi lễ trang nghiêm lên tận biên giới đón đoàn cụ trở về. Cụ được phong từ Công bộ Tả Thị lang lên Lại bộ Tả Thị lang, tước Mai Lĩnh hầu. Cụ được triều đình kính trọng, Thành Tổ Trịnh Tùng gọi cụ là Phùng Tiên sinh chứ không gọi tên. Nhân dân càng vô cùng quý mến công đức của cụ. Sách “Lịch triều hiến chương loại chí” chép: “Người trong nước đều gọi là Trạng nguyên, vì kính mến tài năng của cụ”. Danh hiệu Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan được lưu hành từ sau chuyến đi sứ của cụ vậy.

Tượng ngoài trời Danh nhân Phùng Khắc Khoan tại Quảng trường Thạch Thất - Hà Nội

Trong các lần Hội thảo về Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan, vấn đề bức tranh chân dung do họa sĩ triều Minh vẽ tặng được đặt tại nhà thờ nơi Phùng Xá - Thạch Thất - Hà Nội đã nhận được sự quan tâm rất lớn của các vị học giả, giới nghiên cứu văn hóa lịch sử và nhất là các họa sĩ. Khoảng năm 2010, khi nhận được thông tin về bức tranh, Bộ trưởng Bộ Văn hóa Thể thao và Du lịch Hoàng Tuấn Anh đã giao cho Cục Di sản tiến hành khảo sát và lên kế hoạch phục dựng để công chúng được thưởng lãm giá trị sâu sắc của tác phẩm đặc biệt này. Song do nhiều lý do, nhất là vấn đề xử lý kỹ thuật để giữ được chất lượng của nguyên tác nên công việc trên hiện vẫn chưa được tiến hành.

Xuất phát từ sự yêu kính tiền nhân và chủ trương thực hiện các hoạt động có ý nghĩa của Hội đồng họ Phùng với Danh nhân văn hóa lịch sử Phùng Khắc Khoan, họ Phùng đã phối hợp với nhóm họa sĩ khảo sát kỹ lưỡng, tiến hành chuyển thể bức tranh trên sang chất liệu sơn mài với số lượng 03 tác phẩm rất thành công trong năm 2017. Đây là việc làm hết sức có ý nghĩa trong việc phát huy và phát triển các giá trị văn hóa phục vụ đời sống nhân dân, nhất là việc giáo dục truyền thống với thế hệ trẻ hôm nay. Hiện 03 bức tranh chân dung Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan chất liệu sơn mài đã và đang phát huy giá trị sâu sắc về văn hóa lịch sử, được nhân dân, giới nghiên cứu, nhất là thế hệ trẻ tới thưởng lãm và nghiên cứu.

Trong các lần trao đổi với chúng tôi, PGS.TS Phạm Quang Long - nguyên Giám đốc Sở Văn hóa Hà Nội - người có hàng chục năm đồng hành với Hội đồng họ Phùng rong các Hội thảo Khoa học, các hoạt động chủ chốt của họ Phùng đã đánh giá rất cao việc bảo quản nghiêm ngặt bức tranh gốc và chuyển thể bức tranh về Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan sang chất liệu sơn mài để kịp thời phục vụ nhu cầu thưởng lãm của công chúng, sự tìm hiểu và đánh giá của giới nghiên cứu mỹ thuật và nhất là thông điệp văn hóa lịch sử từ các tác phẩm nghệ thuật đã có từ hàng trăm năm trước. Đây cũng là dấu ấn rất quan trọng trong việc giao lưu văn hóa, thể hiện tinh thần ngoại giao tôn trọng sự hòa hiếu, công bằng, thiện chí của các nước trong khu vực từ các tác phẩm nghệ thuật mà ở đây là bức tranh chân dung vẽ Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan trong bộ quốc phục khi ngài đảm đương cương vị Chánh sứ đi sứ triều Minh. Đó là dấu ấn rất đặc biệt truyền tải thông điệp rất sâu sắc về văn hóa lịch sử.

Khi chúng tôi trao đổi với họa sĩ Vi Kiến Thành - Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam đã nhận được sự quan tâm sâu sắc và mong muốn khảo sát, đánh giá toàn diện về tác phẩm tranh chân dung Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan do họa sĩ triều Minh thể hiện. Đây là việc làm rất có ý nghĩa, góp phần khẳng định nét độc đáo về thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của Tiến sĩ Phùng Khắc Khoan, có thêm cơ sở vững chắc để tiến hành vinh danh danh nhân văn hóa thế giới trong dịp kỷ niệm 500 năm ngày sinh của ông (1528-2028).

Đối với hậu nhân chúng ta hôm nay đang được sống những ngày tháng thanh bình trong kỷ nguyên vươn mình, chúng ta càng phải ý thức sâu sắc và có trách nhiệm khẩn trương thực hiện những việc làm hữu ích với văn hóa lịch sử, với các bậc tiền nhân có công với nước để xứng đáng với danh xưng con Lạc cháu Hồng trong thời đại Hồ Chí Minh.