Ba Đình nắng Ngày độc lập tỏa sáng bằng âm thanh

Bùi Công Kỳ sinh ngày 29/11/1919 tại Thành phố Nam Định. Lên Hà Nội cùng Đặng Thế Phong, Bùi Công Kỳ cũng say mê âm nhạc như bạn. Song có lẽ do tâm hồn khác nhau, nhận cảm xã hội khác nhau, nên khi Đặng Thế Phong đã rất nổi tiếng với “Con thuyền không bến”, “Giọt mưa thu”… và đã bạc mệnh khá sớm vào năm 1942, Bùi Công Kỳ vẫn im hơi lặng tiếng.

Ông chỉ chăm giao du với các nhạc sĩ thời ấy như Nguyễn Xuân Khoát, Lưu Quang Duyệt, Văn Chung, Lê Yên… Cũng chăm giao du với các nhà thơ nhất là những nhà thơ đồng hương như Vũ Hoàng Chương, Vũ Hoàng Địch, Trần Dần, Hoàng Lộc. Chắc chắn, ông đã là một cổ động viên đắc lực cho việc ra đời nhóm thơ “Dạ đài” của các bạn kể trên. Với nhận cảm xã hội như thế, nên những ngày đầu khởi nghĩa, Bùi Công Kỳ mới được biết đến qua bài hát Hồn Việt Nam do chính ông biểu diễn trong chương trình của Đoàn kịch Anh Vũ do Thế Lữ và Nguyễn Xuân Khoát chỉ đạo.

Bùi Công Kỳ cũng vinh dự tham gia trong đông đảo đồng bào Thủ đô mít-tinh dự Lễ Tuyên ngôn Độc lập 2/9/1945. Và buổi chiều lịch sử ấy đã ám ảnh khôn nguôi trong tâm hồn người nhạc sĩ trẻ. Trường kỳ kháng chiến, Bùi Công Kỳ công tác tại Ty Thông tin Phú Thọ. Năm đó là năm Bác Hồ ký sắc lệnh Ngày Thương binh Liệt sỹ 27/7/1947, nhiều nhạc sĩ đã sáng tác bài hát về chủ đề này. Riêng Bùi Công Kỳ, ông không chỉ viết về Thương binh mà còn về cả ngày Tuyên ngôn Độc lập. Và thế là Ba Đình nắng đã ra đời.

Bùi Công Kỳ đã mở đầu Ba Đình nắng bằng việc tả ngọn gió ở Ba Đình với giai điệu hơi chậm, nhẹ và nhiều chùm nốt luyến bốn nốt móc đơn trong nhịp 2/4:

Gió vút lên! Ngọn cờ trên kỳ đài phơi phớiGió vút lên! Đây bao nguồn sống mới dạt dàoTôi về đây lắng nghe bao tiếng gọiCủa mùa thu cách mạng, mùa vàng saoTôi về đây trong nắng nhớ thu nàoSao vàng mọc muôn sao vàng tung cánh

Đấy là ngọn gió của hồi tưởng về chiều Tuyên ngôn Độc lập. Ngọn gió được thổi bằng ngôn từ của nhà thơ Vũ Hoàng Địch với hơi thở “Dạ đài”. Sau đoạn mở đầu bằng nhịp 2/4 hơi chậm và nhẹ, Bùi Công Kỳ vừa chuyển điệu (từ điệu Sol trưởng sang điệu Rê trưởng) vừa chuyển nhịp (từ 2/4 sang 3/4) để mô tả cả Hà Nội như một đài hoa lớn - đài hoa nở đón độc lập tự do:

Ba mươi sáu phố ngày hôm ấyLà những ngành sông đỏ sóng cờChói lọi sao vàng hoa vĩ đạiNăm cánh xòe trên năm cửa ô

Đoạn nhạc nhịp nhàng và du dương ở tiết điệu valse dường như là một đoạn nén lại của không khí chiều ấy, để rồi bùng nổ trở lại điệu Sol trưởng với nhịp 2/4 hơi nhanh, vui hoạt với những đảo phách ấn tượng:

Hoan hô ta đón cha về, ta đón cha vềĐón trong nắng vàng tươi ngày độc lậpHaha! Có tiếng người reo, sao vàng vừa mọcCha hiện lên giọng nói hẹn thành công

Âm nhạc lại chuyển sang điệu Rê trưởng và mở đầu độc đáo bằng một câu hát nói. Đó là lời Bác hỏi đồng bào ở giữa bản tuyên ngôn: Tôi nói đồng bào nghe rõ không?”. Câu hát nói này là đóng góp đầu tiên của Bùi Công Kỳ, đặt nền móng cho nền kịch hát Việt Nam sau này với những đoạn hát nói trong các vở nhạc kịch như “Cô Sao” (Đỗ Nhuận), “Bên bờ Kroongpa” (Nhật Lai). Sau câu hát nói, âm nhạc rưng rưng lên cao trào diễn tả hình tượng Bác Hồ như bức tượng âm thanh lồng lộng giữa tổ quốc:

Ôi thân mến lời Cha già dân tộcBộ Ka-ki đã bạc với gió sươngNgười hiện thân sức mạnh của hòa bình

Bức tượng ấy vươn tầm vóc giữa thiên nhiên:

Nắng Ba Đình đầy tia sáng anh linh Còn ghi lại trên cỏ hoa đương nởChiều nay về lòng ta vẫn nhớTiếng cha già xen lẫn tiếng hoan hô

Xung quanh bức tường ấy là một phù điêu chiến thắng của cả dân tộc sát cánh bên lãnh tụ:

Khoan Bộ, Bình Ca, Đèo Giàng, Đèo KhếNghĩa Lộ, Sơn La, Sông Lô, Đoan HùngĐồng Hải Kiến còn vang lời huyết thệBình Trị Thiên khói lửa ngút trời cao

Ánh nắng Ba Đình ngày Tuyên ngôn Độc lập đã lan tỏa trong âm nhạc Bùi Công Kỳ đã lấp loáng tới tận cả những ngày thu mơ ước của thanh bình. Lúc ấy, hình ảnh người thương binh chiến thắng trở về giữa đoàn thiếu nhi tung tăng thơ trẻ cũng chính là hiện hữu của ánh nắng đó trong một tương lai sẽ diễn ra vào mùa thu 1954 giải phóng Thủ Đô cho tới tận hôm nay. Nhịp ¾ và điệu Sol trưởng được nhắc lại nhịp nhàng:

Tôi về đây lắng nghe trong gió mùa thơm ngátĐoàn thiếu nhi đang tưng bừng ca hát vang trờiTôi về đây lắng nghe trên quãng đường tiến bướcAnh thương binh trong chiều vàng đang hát vang lừngNhìn cờ trên kỳ đài phơi phớiAnh thầm tin sắp tới thu nào

Âm nhạc bỗng nhẹ bẫng chuyển về điệu Rê trưởng với những chùm ba luyến lộng lẫy sáng láng:

Thu ngày mai, thu thanh bình đời đời sẽ hết điêu linhThu ngày mai, thu chiến thắng, cờ vươn lên trong nắng hồng tươi.

Cả Bùi Công Kỳ và Vũ Hoàng Địch đều được đón nhận những mùa thu huyền diệu này. Năm 1985, Bùi Công Kỳ mới tạ thế. Còn Vũ Hoàng Địch cũng vài năm gần đây. Họ ra đi để lại một “Ba Đình nắng” mãi mãi.