Giá trị thẩm mỹ của những pho sử đá về truyền thống khoa bảng

Lễ khai mạc triển lãm diễn ra vào chiều 31/7, sự kiện do Trung tâm Hoạt động Văn hoá Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức nhân dịp chào mừng ngày Giải phóng Thủ đô (10/10/1954 – 10/10/2024).

Các đại biểu cắt băng khai mạc Trưng bày. Ảnh: Huyền Thương

Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Lê Xuân Kiêu, giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hoá Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám nhấn mạnh: “Là những người phụ trách, làm việc trực tiếp tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chúng tôi luôn trăn trở và mong muốn tìm cách đưa những giá trị của di tích này, trong đó có bia Tiến sĩ đến gần hơn với công chúng. Cùng với trưng bày Bia đá kể chuyện năm 2022, triển lãm sẽ là cơ sở để tiến tới năm 2026 - kỷ niệm 950 năm ngày thành lập Văn Miếu - Quốc Tử Giám, chúng tôi sẽ có một trưng bày cố định về Bia tiến sĩ”.

Ông Lê Xuân Kiêu, giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hoá Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám phát biểu khai mạc. Ảnh: BTC

Cách đây đúng 540 năm, những tấm bia Đề danh Tiến sĩ đầu tiên đã được vua Lê Thánh Tông cho khởi dựng vào năm 1484 nhằm tôn vinh các nhà khoa bảng đỗ đạt.

Trải qua hơn nửa thiên niên kỷ tồn tại với rất nhiều thăng trầm của lịch sử, số lượng bia Đề danh Tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám hiện còn 82 bia, ghi danh 1.304 vị Tiến sĩ. Đây không chỉ là kho sử liệu quý giá về lịch sử, văn hoá, xã hội và giáo dục khoa cử Việt Nam thời quân chủ mà còn là những tác phẩm nghệ thuật tạo hình độc đáo, nơi các nghệ nhân chế tác đá gửi gắm nhiều thông điệp ý nghĩa.

Trong số các hoa văn và hoạ tiết đã được sử dụng để trang trí trên trán bia và diềm bia Tiến sĩ, hình tượng rồng luôn được dành một vị trí hết sức trang trọng. Vốn là linh vật đứng đầu trong danh sách tứ linh (long, ly, quy, phượng), từ trước đến nay, rồng luôn được coi là đại diện thiêng liêng, cao quý và chỉ dành cho các bậc quân vương.

Vì vậy mà hình tượng rồng chủ yếu xuất hiện ở phần trán bia - bộ phận trang nghiêm nhất trên thân bia và thường được thể hiện theo bố cục một đôi rồng chầu vào mặt trời có mây lửa bao quanh. Bản thân hình ảnh mặt trời mây lửa có lẽ cũng được coi như một hình tượng tiêu biểu của nguồn sáng tri thức bất tận và nhiệt huyết của mỗi nho sinh trên con đường phấn đấu thành tài.

Tác phẩm được trưng bày tại triển lãm. Ảnh: Huyền Thương

Các tác phẩm được giới thiệu tại trưng bày Hình tượng Rồng trên bia Tiến sĩ đều được thể hiện trên nguyên tắc tôn trọng những đường nét nguyên bản trên bia Tiến sĩ, từ đó giúp cho người xem hình dung rõ hơn sự tài hoa và điêu luyện của những người thợ đá hay nói đúng hơn là những nghệ nhân chế tác đá đã dành trọn tâm huyết tạo nên những tác phẩm điêu khắc thực sự ấn tượng.

Theo ông Trương Quốc Toàn, đại diện nhóm thực hiện trưng bày, các tác phẩm được truyền tải bằng cách thức mang tính đương đại và đồ hoạ cao, với mong muốn khiến cho người xem cảm thấy gần gũi hơn với di sản bia Tiến sĩ.

Đại diện nhóm thực hiện trưng bày giới thiệu về các tác phẩm. Ảnh: Huyền Thương

Dù nhiều thế kỷ đã trôi qua, mỗi tấm bia đều phải hứng chịu rất nhiều tác động bất lợi của thời tiết như nắng, mưa, sương, gió khiến cho mặt bia bị bào mòn khá nhiều, các hoạ tiết đều ít nhiều bị che phủ sau lớp bụi của thời gian, song nhờ có kỹ thuật rập thác bản, các nhà nghiên cứu tìm lại được không chỉ những bài văn bia chứa đựng nhiều thông tin hữu ích mà còn phát hiện hàng loạt hoa văn, hoạ tiết hết sức tinh xảo.

Các tác phẩm đều được thể hiện trên nguyên tắc tôn trọng những đường nét nguyên bản trên bia Tiến sĩ. Ảnh: Huyền Thương

Đồng thời, được truyền tải bằng cách thức mang tính đương đại và đồ hoạ cao. Ảnh: Huyền Thương

Các hoa văn, hoạ tiết rồng xuất hiện rõ nét trên trán bia Tiến sĩ được tạo tác trong đợt dựng bia năm 1653, trong số đó có rất nhiều bia được truy dựng bởi liên quan đến các khoa thi trước đó hàng chục năm. Kể từ thời điểm này, hình ảnh rồng chầu mặt trời mây lửa thường xuyên hiện diện trên các trán bia.

Tuy nhiên, nếu như đợt dựng bia năm 1653 thể hiện hình rồng theo hướng tả thực thì kể từ đợt dựng bia năm 1717 trở đi, hầu hết các hình tượng rồng đều được các nghệ nhân tạo tác theo những cách thể hiện hết sức đa dạng, thoát ly hoàn toàn khỏi những khuôn mẫu thông thường, thậm chí có cả những phiên bản rồng hóa mây, rồng hóa lửa hay rồng hoá cây lá.

Công chúng tham quan triển lãm. Ảnh: Huyền Thương

Trưng bày chuyên đề Hình tượng rồng trên bia Tiến sĩ diễn ra từ ngày 31/07 đến hết ngày 26/8/2024 tại Nhà Thái học, Di tích Quốc gia đặc biệt Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Huyền Thương

Hình tượng rồng trong mỹ học phương Đông

Rồng là một biểu tượng văn hóa, là sản phẩm tinh thần hình thành trong quá trình con người nhận thức về thế giới tự...