Hiểu đúng về Tiết Thanh minh trong “Truyện Kiều”

19-04-2025 04:27

Trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du có đoạn miêu tả khung cảnh sinh hoạt của con người trong lễ tảo mộ và hội Đạp thanh (hội dẫm lên cỏ xanh) dịp tiết Thanh minh. Trong đoạn này có nhiều chi tiết gây tranh cãi về cách hiểu.

“Thanh minh trong tiết tháng ba,

Lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh.

Gần xã nô nức yến oanh,

Chị em sắm sửa bộ hành chơi xuân.

Dập dìu tài tử giai nhân,

Ngựa xe như nước áo quần như nen.

Ngổn ngang gò đống kéo lên,

Thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay”.

Khung cảnh được miêu tả trong đoạn thơ này hoàn toàn do Nguyễn Du sáng tạo so với tác phẩm Kim Vân Kiều truyện của Thanh Tâm Tài Nhân.

Hiểu đúng về Tiết Thanh minh trong “Truyện Kiều” - 1

Kiều – Tranh sơn mài của Trương Đình Dung

Trong tác phẩm của Thanh Tâm Tài Nhân, khung cảnh tiết thanh minh được viết rất sơ sài. Nó chỉ đơn thuần là câu kể: “Một hôm, nhằm tiết Thanh minh, cả nhà họ Vương ra đồng thăm mộ, rồi luôn dịp dự hội Đạp thanh”. Còn trong tác phẩm của Nguyễn Du, khung cảnh hiện ra đặc biệt sinh động và độc đáo.

Ở đoạn thơ trên, hiện có ba chi tiết có những cách hiểu khác nhau: Tiết tháng ba, như nen.

“Thanh minh trong tiết tháng ba”, Tiết tháng ba có người hiểu là thời gian cả tháng ba. Tức ngày nào của tháng ba cũng thuộc tiết Thanh minh. Sự thực có đúng là như vậy? Trong lịch cổ Trung Quốc, tháng ba có hai tiết là Thanh minh vào đầu tháng và Cốc vũ vào giữa tháng.

Như vậy, Thanh minh là tiết đầu của tháng ba. Thực tế, câu thơ của Nguyễn Du là dịch câu: Thanh minh tam nguyệt tiết.

Người Trung Quốc hiện nay khi nói tiết tháng ba, hay tam nguyệt tiết họ hiểu ngay đó là đầu tháng ba. Vì tiết ở đây là nói tắt hai chữ tiết khí. Mà nói tiết khí là nói thời tiết đầu tháng. Do vậy tiết tháng ba có nghĩa là đầu tháng ba chứ không phải là trong tháng ba như có người vẫn nghĩ.

Tuy nhiên thời nay, do công việc làm ăn xa, nhiều người không về tảo mộ đúng ngày Thanh minh, thậm chí không đúng tiết Thanh minh đầu tháng ba được, nên tự coi tảo mộ trong tháng ba cũng là đúng tiết Thanh minh rồi. Cuộc sống luôn có điều chỉnh, biến đổi để thích ứng.

Câu thơ “Ngựa xe như nước áo quần như nen” tả cảnh sinh hoạt. Trong tiết Thanh minh và hội Đạp thanh, ngựa xe đông đúc nối đuôi nhau đi lại trên đường như dòng nước chảy mãi không hết. Đã vậy, người và xe càng lúc càng đông, càng lúc càng chen chúc giữa khung cảnh mùa xuân trong sáng.

Hiện nay, có một số văn bản Truyện Kiều ghi là áo quần như nêm. Nhưng cũng có bản lại in là áo quần như nen.

Về từ loại, nêm là động từ, chỉ động tác chèn thật chặt một cái gì đó. Nhưng nêm cũng có khi là danh từ, chỉ cái nêm mỏng và cứng.

Trong ngữ cảnh câu thơ này, không thể hiểu nêm là danh từ vì câu thơ miêu tả cảnh con người đang đi lại. Do vậy phải hiểu nêm là động từ, chỉ hiện tượng người tham gia lễ hội cứ thêm mãi vào, càng lúc càng chen chúc trong một không gian chật hẹp. Giống như ông phó cối nêm dăm cối xay thóc chẳng hạn.

Cách hiểu chữ nêm như vậy cũng có thể chấp nhận được khi coi đó là thủ pháp nghệ thuật thậm xưng và tách khỏi văn cảnh. Nhưng khi xét chữ nêm này trong môi trường ngôn ngữ mà nó đang tồn tại, nhất là trong mối tương quan với chữ nước ở vế trước, ta sẽ thấy cách hiểu trên không ổn. Câu thơ “Ngựa xe như nước áo quần như nen” tác giả dùng thủ pháp tiểu đối (đối trong cùng một câu thơ).

Trong nghệ thuật đối, thanh phải ngược nhau. Ở đây chữ nước thanh trắc, chữ nêm thanh bằng. Vậy là đảm bảo. Nhưng trong nghệ thuật đối cũng quy định từ của hai vế phải cùng loại. Ở đây chữ nước là danh từ, chữ nêm là động từ. Rõ ràng không đúng luật đối. Vậy Nguyễn Du không viết câu tiểu đối, hay chúng ta hiểu không đúng câu thơ?

Để hiểu câu thơ, chúng ta bắt đầu xem xét trường hợp từ nen. Từ nen có nghĩa là gì? Nen là một loại cây thường gặp trong cuộc sống hàng ngày của người nông dân. Quê Nguyễn Du gọi là cây nen, ở Nam Định gọi là cây năn. Trong ngôn ngữ tiếng Việt, chúng ta vẫn thường gặp những cách gọi gần ân như vậy. Chẳng hạn có một loại quả, nơi này gọi là bưởi, nơi kia lại gọi là bòng. Trong thực tế môi trường thiên nhiên, cây nen (năn) thường mọc cùng cây lác, nên người nông dân hay gọi ghép là nen lác (nen lác mọc đầy đồng).

Cây nen có màu xanh đậm, không có cành, không có lá, mọc trong bùn, ngọn cây nhô cao khỏi mặt nước, nhọn như mũi tên, thân rỗng được ngăn thành từng khoang chừng nửa đốt ngón tay. Sức sống của cây này rất khỏe. Nước ngập đến đâu, cây vươn cao đến đấy, có khi dài hàng mét. Vào mùa lụt, hay những nơi hoang hóa, nen tốt bời bời, ken dày trên mặt nước. Mỗi khi có làn gió thổi qua, hàng ngàn, hàng vạn cây nen lắc lư, tạo thành những làn sóng xanh đuổi nhau đến tận chân đê, triền núi.

Trong cái nhìn của Nguyễn Du, người đi tảo mộ và dự lễ hội Đạp thanh tiết Thanh minh cũng thế. Từng đoàn người đông đúc đi lại, chuyển động như những làn sóng tươi vui, náo nức, nối tiếp nhau chạy đến chân trời.

Hiểu chữ nen như vậy, không chỉ cảm nhận được sự hòa quyện giữa vẻ đẹp thiên nhiên với con người trong tiết Thanh minh, mà còn đúng với luật đối của câu thơ nầy nữa.

Chi tiết thoi vàng vó rắc trong câu thơ “Thoi vàng vó rắc tro tiền giấy bay” có người hiểu thoi vàng là một loại mã, trong có khung nan tre, ngoài được bọc giấy màu vàng, dùng để cúng vong linh người quá cố; Vó rắc: Vó là con ngựa khỏe mạnh, chạy nhanh, rắc là động tác rải thoi vàng mã xuống đất dọc đường ngựa chạy. Với cách hiểu này, người đọc hình dung ra cảnh tượng một người ngồi trên lưng ngựa vó, vừa chạy vừa rải những thoi vàng dọc đường đi trong tiết Thanh minh.

Cách hiểu này nếu lướt qua có thể thấy khá thú vị, thậm chí còn lãng mạn nữa. Tuy nhiên, nếu đặt chi tiết này trong mối tương quan với các câu khác trong đoạn thơ, đặc biệt khi hiểu vàng vó là gì, ta sẽ thấy cách hiểu ấy vừa vô lý về thực tiễn, vừa không ổn về nghệ thuật.

Chúng ta biết rằng, khung cảnh ở đây là người người đi tảo mộ trong tiết thanh minh chứ không phải một đám ma. Chỉ trong đám ma, theo tục lệ, người ta mới vừa đi vừa rắc vàng mã để trả lộ phí cho linh hồn người chết trên đường ra nghĩa địa. Còn tảo mộ, người ta chỉ thắp hương, cúng vàng mã ở vị trí của từng ngôi mộ cụ thể đã có trước đó.

Trước câu này, ở câu 49, Nguyễn Du viết: “Ngổn ngang gò đống kéo lên”. Ngổn ngang gò đống là hình ảnh nghĩa địa có nhiều ngôi mộ, ngôi cao, ngôi thấp, ngôi dọc, ngôi ngang. Kéo lên là từng đoàn người đi tảo mộ dẫn nhau lên khu mộ ấy. Khi tới nơi, người ta sắp đồ cúng như: rượu, hương, hoa quả, đồ mã như tiền giấy (tiền âm phủ), thoi vàng v.v… ở các ngôi mộ rồi thực hành nghi lễ cúng khấn.

Về diện tích mỗi ngôi mộ, như mọi người đều biết, không lớn đến mức phải cưỡi ngựa mới rắc được vàng mã xung quanh. Thực tế, nếu người nào đó muốn rắc các thoi vàng mã xung quanh ngôi mộ, chỉ cần cầm trên tay, đi vòng quanh, mất hai ba phút là xong công việc. Vậy hà tất phải ngồi trên lưng ngựa vó để thực hiện một việc giản đơn và dễ dàng đến thế?

Về nghệ thuật, câu thơ này có nghệ thuật tiểu đối. Vế đầu: Thoi vàng vó rắc. Vế sau: tro tiền giấy bay. Ở vế sau có nhịp 3/1 (Tro tiền giấy/ bay). Đây là cảnh người tảo mộ hóa vàng (đốt) tiền giấy. Tiền giấy bị đốt thành tro, và đám tàn tro cùng với khói bay lên theo làn gió thổi.

Như vậy, nếu vế đầu của câu thơ ngắt nhịp 2/2 (Thoi vàng/ vó rắc) để hiểu ngựa vó chạy để rắc các thoi vàng, liệu có đảm bảo nghệ thuật đối với vế sau có nhịp 3/1?

Thực tế, để hiểu nội dung vế đầu câu thơ này rất đơn giản nếu người đọc biết rằng: trong các sản phẩm vàng mã, có một loại thoi vàng gọi là vàng vó (một số nơi gọi là vàng hồ). Quê hương Hà Tĩnh của Nguyễn Du gọi là vàng vó. Sự khác biệt trong cách gọi sản phẩm vàng mã này cũng giống như người miền Bắc gọi là ngô, người miền Nam gọi là bắp vậy.

Từ cách gọi tên loại vàng vó ta thấy, nhịp vế đầu của câu thơ cũng là nhịp 3/1 (Thoi vàng vó/ rắc) và nhịp này tương ứng với nhịp 3/1 của vế sau (tro tiền giấy/ bay).

“Nguyễn Du thuộc dòng dõi quý tộc, là nhà thơ bác học, nhưng ông cũng là người am hiểu sâu sắc cuộc sống thôn quê, cuộc sống bình dân. Vì thế, trong Truyện Kiều, những yếu tố sang trọng, uyên bác cùng với những yếu tố lam lũ, quê mùa nhiều khi được ông vận dụng, kết hợp và chuyển hóa vào tác phẩm rất tài tình. Do vậy, để hiểu thấu đáo Truyện Kiều, rất cần vốn sống không chỉ cao sang, lịch lãm mà nhiều khi cả cần lao, lam lũ nữa.

Trần Xuân Tuyết

Vài hồi ức về nhà thơ Nguyễn Mỹ

Nhà thơ Nguyễn Mỹ cùng quê hương Tuy An (Phú Yên) với tôi. Anh lớn hơn tôi mấy tuổi. Đầu năm 1954, rất tình cờ tôi gặp...

Bình luận

Xem thêm bình luận

Tin liên quan

Lòng sông gương sáng bụi không mờ (Suy nghĩ về sứ mệnh văn hóa của nhà văn trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc)

Nhà văn Phạm Thái Quỳnh - một mình thong thả “Bến xuân”

Ngụm chiều vàng óng

Bàn về thơ hay viết cho trẻ em từ trải nghiệm cá nhân

Chế Lan Viên trong tôi

Trào dâng cảm thức trước “Cuồn cuộn Sê Pôn”

Xã hội hóa văn học nghệ thuật vài quan sát, ghi nhận từ thực tế

Cuộc thi sáng tác truyện ngắn “Cây bút xanh”: Tìm kiếm và chắp cánh cho những cây bút trẻ triển vọng

Tin mới nhất

Gotterup từng đánh bại McIlroy, đăng quang sự kiện mở màn mùa giải PGA Tour 2026

(Tin thể thao - Tin golf) Sony Open, sự kiện đầu tiên trên PGA Tour cho mùa giải 2026, diễn ra tại hòn đảo xinh đẹp Hawaii. Trước những cái tên đình đám của golf thế giới, golfer người Mỹ, Gotterup đã có chiến thắng để lên ngôi thuyết phục trong sự kiện mở màn mùa giải.

Lịch thi đấu U23 Việt Nam vòng bán kết, lịch thi đấu vòng chung kết U23 châu Á 2026 mới nhất

Lịch thi đấu vòng chung kết U23 châu Á 2026, giải sẽ diễn ra từ 6-24/1/2026 tại Saudi Arabia với 4 bảng, mỗi bảng có 4 đội. U23 Việt Nam thi đấu những trận vòng bảng khởi đầu từ 6/1, các trận đấu được tổ chức chủ yếu tại Jeddah và Riyadh.

Alcaraz 55 tuần "trên đỉnh", Djokovic - Zverev gặp nguy vì Musetti (Bảng xếp hạng tennis 19/1)

(Tin thể thao, tin tennis) Bảng xếp hạng tennis tuần 19/1 nóng lên trước Australian Open 2026, Alcaraz chạm mốc 55 tuần số 1 ATP, Musetti nổi lên đe dọa Djokovic - Zverev, trong khi Sabalenka tiếp tục thống trị WTA với lớp trẻ tăng tốc mạnh mẽ.

iPhone 17 Pro Max cũ đã xuất hiện: Rẻ hơn máy mới nguyên seal tới 9 triệu đồng

Trong khi máy mới nguyên seal đang có giá không hề rẻ thì những chiếc máy cũ (like new) đầu tiên đã xuất hiện tại một số hệ thống bán lẻ.

Thủ môn Trung Kiên tôn trọng “người nhện” Li Hao của U23 Trung Quốc, nhưng không sợ

Thủ thành Trần Trung Kiên dành sự tôn trọng đặc biệt cho Li Hao, nhưng khẳng định U23 Việt Nam sẵn sàng chiến đấu hơn 100% sức lực vì người hâm mộ

Hot girl pickleball khen thủ môn U23 Việt Nam đẹp trai, người đẹp thể hình sẵn sàng đi “bão”

Hot girl pickleball Kiều Trinh khen Trung Kiên đẹp trai. Mỹ nhân thể hình Ngọc Lan sẵn sàng đi “bão”.

MU cân nhắc mua "bom tấn" 70 triệu bảng, hàng thủ "Quỷ đỏ" sắp biến động lớn

Trong bối cảnh công cuộc tái thiết được đẩy mạnh, MU đang cân nhắc nước đi táo bạo trên thị trường chuyển nhượng, chiêu mộ trung vệ Murillo của Nottingham Forest. Động thái này có thể trực tiếp ảnh hưởng tới tương lai của Lisandro Martinez tại Old Trafford.

Magicwave và Kao hợp tác chiến lược, gia tăng lựa chọn sản phẩm uy tín cho phụ huynh Việt

Hà Nội, ngày 01 tháng 01 năm 2026 – Công ty Cổ phần Sóng Thần Hà Nội (Magicwave) chính thức công bố thiết lập quan hệ hợp tác chiến lược với Kao Corporation – tập đoàn hàng tiêu dùng và mỹ phẩm hàng đầu Nhật Bản. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong việc xây dựng và phát triển hệ thống phân phối dòng sản phẩm tã dán và tã quần Merries tại thị trường Việt Nam.

Alcaraz lập kỷ lục đỉnh cao, cô chị nhà Williams đi vào lịch sử Australian Open

(Tin thể thao, tin tennis) Australian Open 2026 mở màn giàu cảm xúc khi Carlos Alcaraz lập kỷ lục toàn thắng vòng 1 Grand Slam, còn Venus Williams đi vào lịch sử với dấu ấn “không tuổi”, tạo nên ngày khai cuộc đặc biệt tại Melbourne Park.

Công bố TTHC được sửa đổi, bổ sung trong lĩnh vực mua bán hàng hóa quốc tế chuyên ngành văn hóa thuộc quản lý của Bộ VHTTDL

Bộ VHTTDL vừa ban hành Quyết định số 83/QĐ – BVHTTDL về việc công bố thủ tục hành chính được sửa đổi, bổ sung trong lĩnh vực mua bán hàng hóa quốc tế chuyên ngành văn hóa thuộc phạm vi chức năng quản lý của Bộ VHTTDL.

Mong muốn lan tỏa rộng rãi những tuần phim cách mạng đến với mọi tầng lớp nhân dân

Chương trình chiếu phim chào mừng Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XIV do Viện Phim Việt Nam tổ chức, đã trở thành một điểm hẹn văn hóa đầy ý nghĩa tại rạp Ngọc Khánh. Thành công của sự kiện cho thấy một thực tế rằng công chúng luôn trân trọng các giá trị truyền thống và mong muốn những tác phẩm điện ảnh kinh điển được quảng bá rộng rãi hơn nữa để mọi tầng lớp nhân dân �

Công nghiệp văn hóa Việt Nam hợp tác với Marseille (Pháp)

Cuộc gặp giữa Hiệp hội công nghiệp văn hóa Việt Nam và đối tác Pháp từ Marseille, mở ra hướng hợp tác, hướng tới phát triển văn hóa.

Phát huy quyền làm chủ của Nhân dân trong tham gia xây dựng và hoàn thiện thể chế, tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân tộc; phương hướng nhiệm vụ, giải pháp trong nhiệm kỳ Đại hội XIV của Đảng

Trong bối cảnh đất nước đang đứng trước thời cơ và vận hội mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, Đại hội sẽ tiếp tục khẳng định đường lối đổi mới phát triển đất nước. Hướng tới Đại hội, bà Bùi Thị Minh Hoài, Ủy viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Bí thư Đảng ủy MTTQ, các đoàn thể Trung ương, Chủ tịch �

Đại hội XIV của Đảng tiến hành Phiên họp trù bị

Sáng nay, 19/1, tại Trung tâm Hội nghị Quốc gia (Hà Nội), Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam tiến hành Phiên trù bị. Tổng Bí thư Tô Lâm và các Ủy viên Bộ Chính trị: Chủ tịch nước Lương Cường, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính; Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn; Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú và các đại biểu dự phiên trù bị.

Đại hội XIV của Đảng – Đại hội của niềm tin và khát vọng phát triển

Hôm nay, ngày 19/1/2026, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng diễn ra trong một thời khắc có ý nghĩa đặc biệt đối với tương lai phát triển của đất nước. Sau tám thập niên giành độc lập và bốn thập niên kiên trì đổi mới, Việt Nam đã đi qua một chặng đường nhiều thử thách nhưng cũng rất đỗi tự hào. Đất nước hôm nay đứng trước ngưỡng cửa của một chu kỳ phá

Xem thêm tin